Güney Kıbrıs'ta yeşil nokta sisteminin işleyişiyle ilgili bir dizi sorun, bugün Meclis Çevre Komitesi'nde masaya yatırıldı. Sorunları Eparşi Yerel Yönetim Örgütleri (EOA), Kıbrıs Belediyeler Birliği ve Kıbrıs Topluluklar Birliği dile getirdi.
Sorunların başında, devletin başlangıç planında kentsel alanlar dahil 67 nokta öngörülmesine karşın adada yalnızca 28 yeşil nokta bulunması geliyor. Bu durum, insanların seçeneklerini sınırlıyor ve atıkların kırsal alanlarda kontrolsüz biçimde atılmasına yol açıyor. Bir diğer sorun ise yerel yönetimlerin, devletin uzun süredir yeterli ağ kuramamasını telafi etmek için kurduğu geçici ve izinsiz yeşil noktalar. Bu yerel yönetimler bugün resmi, izinli ulusal sisteme katkı payı ödemeyi reddediyor. Ayrıca bazı atık akışları için kabul eden izinli firma sayısı sınırlı, hatta tekel oluşmuş durumda.
Lefkoşa EOA, Meclis'e sunduğu muhtırada bugün sekiz yeşil noktadan oluşan bir ağı işlettiğini belirtti. Bu noktalar Strovolos, Ergates, Alambra, Kokkinotrimitya, Astromeritis, Peristerona, Linu ve Malunta'da bulunuyor. Örgüt, yeni noktaların yerleştirilmesi için devletten derhal arazi sağlanmasını ve bunların etüdü ile inşası için gerekli finansmanı talep etti. Hatırlatmak gerekirse, 1 Temmuz 2024'te yapılan yerel yönetim reformundan sonra yeşil noktaların işletilmesi Eparşi Yerel Yönetim Örgütlerine geçti. Ancak kurulum yetkisi hâlâ Çevre Dairesi'nde.
Tarım Bakanlığı'na bağlı Çevre Genel Müdürlüğü'nün genel müdürü Kostas Konstantinou, yeşil nokta sayısının az olmasını, İçişleri Bakanlığı'nın 2005-2013 yılları arasındaki planlama aşamasında yerel yönetimlerin başlangıçta gösterdiği tepkilere bağladı. Bunun sonucunda 2019-2024 arasında başlangıçta 23 nokta işletmeye alındı. Stratejik planlama 2015'te Tarım Bakanlığı'nın Çevre Dairesi'ne geçti. Konstantinou, zamanla beş nokta daha eklendiğini ve ulusal kaynaklarla hayata geçirilmek üzere 13 ek noktanın planlamasının sürdüğünü söyledi. Bu sayede toplam sayının 28'den 36'ya çıkacağını belirtti.
Küçük yeşil noktalar ve yeşil kulübeler
Bugüne kadar gelinen aşamada planın uygulaması sürdürülebilir çözüm sunmadığı için, her dağlık köy kümesine birer tane olmak üzere 17 küçük yeşil nokta kurulmasına karar verildi. Ovadaki topluluklar mevcut noktalardan hizmet alacak. Bu küçük noktalar, düşük miktardaki atık akışlarını karşılayacak. Projeler «Thaleia 2021-2027» programından finanse edilecek.
Öte yandan Kurtarma ve Dayanıklılık Planı kapsamında konteyner tipinde 50 yeşil kulübe kuruldu ve yerleştirildi. Bu kulübeler küçük miktarlardaki atıkların geri dönüşümü için kullanılacak. Ancak elektrik bağlantılarında sorun yaşanıyor. Bu nedenle 50 kulübeden yalnızca 5'i şu anda çalışıyor.
Bu noktada DİSİ Lefkoşa milletvekili Konstantinos Konstantinou eleştirel bir müdahalede bulundu. Milletvekili, elektriğe ihtiyaç duyduklarını bilmeden onları sipariş edip etmediklerini sordu. Yanıt veren Çevre Genel Müdürü Konstantinou, her bağlantı talebinin kendine özgü koşulları olduğunu söyledi. Sorumluluğun bir kısmını da elektrik bağlantısı başvurularını yapan topluluklara yükledi. Konstantinou, şu sıralarda Elektrik Kurumu'nun (AHK) bağlantılar üzerinde çalıştığını güvence altına aldı.
Çevre Dairesi'nin planlarında ise her yeşil noktada küçük onarımların yapılacağı «yeniden değerlendirme mağazaları» da var. Bu mağazalarda mobilya ve elektrikli eşya gibi ürünlere ikinci bir değer kazandırılması hedefleniyor. Ayrıca Limasol ve Lefkoşa ilçelerinde birer büyük «onarım ve yeniden değerlendirme merkezi» kurulması planlanıyor. Bu merkezlerin 2029'da faaliyete geçmesi bekleniyor.
Hazır dört yeşil nokta, ama Mağusa EOA teslim almıyor
1 Temmuz 2024'ten bu yana yeşil noktaların işletilmesi Eparşi Yerel Yönetim Örgütlerine geçmiş olsa da Mağusa EOA, dört yeni tesisi işletmeyi reddediyor. Bu tesisler Derinya, Sotira, Avgorou ve Ayia Napa'da bulunuyor. İlk üç tesis hazır, dördüncüsü ise ayın içinde hazır olacak. EOA'nın kaygısı, yerel yönetimlerin bu tesislerin işletme maliyetine düşen payı ödememesi.
Konstantinou'nun aktardığına göre, EOA ile yapılan toplantının ardından sorunun önümüzdeki günlerde çözüleceğini değerlendiriyor. Konstantinou, EOA'nın yerel yönetimlerin borçlarını ödememesi konusundaki kaygılarını gidermek için İçişleri Bakanlığı'nın bir taahhütte bulunduğunu söyledi. Buna göre Mağusa noktalarının işletme maliyeti, yerel yönetimlerin devletten aldığı hibeden doğrudan kesilip Örgüte ödenecek. Konstantinou, bu uygulamanın bugüne kadar birçok başka konuda da geçerli olduğuna dikkat çekti.
Yerel yönetimlerin izinsiz noktalarına itirazlar
Mağusa'daki sorun, EOA'ların bu toplantıda birlikte dile getirdiği bir sorunun parçası. Yerel yönetimler, devletin uzun süredir yeterli ağ kuramamasını kendi kaynaklarıyla telafi etmek için izinsiz geçici yeşil noktalar işletiyor. Böylece resmi, izinli ulusal sisteme katkı payı ödemeyi reddediyorlar.
Lefkoşa EOA'nın muhtırasında bu durum şöyle aktarıldı: “İzinsiz yeşil noktaların kurulması, EOA'ların genel yönetiminde ciddi sorunlar yaratıyor. Bu noktalardaki atıkların yönetimi, herhangi bir kurumsal çerçeve olmadan ekonomik ve çevresel sorunları da beraberinde getiriyor. Özellikle mali açıdan, izinsiz noktaları işleten belediye ve topluluklardan hem resmi, izinli ulusal yeşil nokta sistemine katkı payı ödemeleri, hem de kendi noktalarının işletme maliyetini karşılamaları isteniyor. Bu nedenle noktaların işleyişi, Ulusal Katı Atık Yönetimi Stratejisi ile bağlantılı ve ulusal sistemdeki durumlarının açıkça belirlenmesini zorunlu kılıyor.” Lefkoşa EOA, izinsiz geçici yeşil noktaların resmi çerçevesinin ve işleyişinin kurumsal bir düzenlemeye kavuşturulmasını istiyor.
Kıbrıs Belediyeler Birliği'nin temsilcisi ise yerel yönetimlerin, yeşil noktaların işletilmesi için ödemeleri gereken borçlar konusunda bilgilendirilmediğini belirtti. Aynı şekilde Tarım Bakanlığı'nın toplantıda ortaya koyduğu planlar hakkında da bilgilendirilmediklerini söyledi. Geçici izinsiz noktaların önemli olduğunu vurgulayan temsilci, bu noktaların ulusal tesisler kurulana kadar vatandaşlara hizmet ettiğini ve o zamana kadar var olmaya devam edeceğini ifade etti. Temsilci, birçok belediyenin bu noktaların ulusal planlamaya dahil edilmesi talebini de iletti.
Uzmanlaşmış geri dönüşüm tesisleri yetersiz, tekel oluşuyor
Kıbrıs Topluluklar Birliği'nin temsilcisine göre, EOA'ların dile getirdiği üçüncü sorun, belirli atık akışları için uzmanlaşmış izinli kuruluşların yetersizliği ve tekel oluşması. Temsilci, çiftçi ve hayvancıların tarımsal ve hayvancılık faaliyetlerinden kaynaklanan plastik atıklarını işlenmek üzere teslim edecek bir yer bulamadığını söylüyor. Bu noktada şunu belirtmek gerekir: Tarım Bakanlığı'nın Ekim 2024'te Meclis'e sunduğu ilgili yasa tasarısı, henüz incelenip oylanmadı.
Lefkoşa EOA'nın muhtırasında, “23 atık akışının incelenmesinde üçü için uzmanlaşmış bir ayrı değerlendirme çözümünün bulunmadığı görüldü: ahşap, yeniden kullanılamayan tekstil ürünleri ve polistiren. Bazı malzemelerin genel bir alıcıya teslim edilebilmesi, bunların uzman bir şekilde değerlendirileceği anlamına gelmiyor ve Örgüt için ek maliyet demek. Her akış için izinli ve gerçekten çalışan seçeneklere ihtiyaç var” ifadeleri yer alıyor.
Öte yandan elektrikli ve elektronik cihazlar, röntgen filmleri ve hacimli atıklar gibi bazı akışlarda seçenekler hâlâ sınırlı. Lefkoşa EOA'ya göre bu yüzden özellikle yaz aylarında teslim alımlarının geçici olarak durdurulması, malzemelerin birikmesine, alanın işgal edilmesine ve yeşil noktaların düzenli işleyişinin bozulmasına yol açabiliyor. Bu nedenle EOA, izinli alternatif alıcıların güvence altına alınmasını ve tesislerin geçici olarak faaliyet dışı kalması durumunda atıkların uzaklaştırılmasının sürdürülebilmesi için planlar hazırlanmasını gerekli görüyor.
Baf Bölgesi Evsel Atık Alanları İşletme ve Değerlendirme Konseyi'nin (ΣΕΧΔΑΟΑ Πάφου) temsilcisi, Baf'taki yeşil noktaların yönetildiğini söyledi. Temsilci, bölgedeki en yaygın atık akışı olan hacimli atıklar için ilçede yalnızca bir teslim biriminin bulunduğunu belirtti. Bu birimin ücretinin de pahalı olduğunu vurguladı: tona 150 avro.
Lefkoşa EOA'ya göre, belirli atık akışları için alternatif alıcıların sınırlı olması, en uygun maliyetli çözümleri bulma imkânlarını kısıtlıyor ve Örgütün belirli tesislere bağımlılığını artırıyor. Örgüt, bazı durumlarda ek geri dönüşüm tesislerinin geliştirilmesini talep ediyor.
Lefkoşa EOA'nın gündeme getirdiği diğer konular şunlar:
- Devletin ve EOA'nın yetki alanlarının açıkça belirlenmesi ve ulusal planlamadan kaynaklanan sorumlulukların birbirine aktarılmasının önlenmesi.
- Çevre Dairesi'nin izinli kuruluşlar kaydının düzenli olarak güncellenmesi ve kamuoyuna açıklanması; böylece uygun alıcıların bulunması ve atıkların uzaklaştırılmasının planlanması.
- Yeniden kullanım altyapılarının hızlandırılması ve toplu sistemlerin yükümlülüklerinin netleştirilmesi.
- EOA ile genişletilmiş üretici sorumluluğu toplu sistemleri arasında açık bir işbirliği çerçevesinin oluşturulması. Bu çerçevede teslim alma, işleme ve bunların maliyetini karşılama yükümlülüklerinin netleştirilmesi isteniyor.
