Kıbrıs Türk toplumu 6 Aralık'ta parlamento seçimlerine gidiyor. Seçim takvimini belirleyen yasa tasarısı pazartesi gecesi meclisten geçti.
Böylece parlamento ve yerel seçimler aynı gün yapılacak. Kıbrıs Türk yerel seçimlerinin o gün düzenlenmesine yıl başında karar verilmişti.
İki seçimin çakışması şu anlama da geliyor: 6 Aralık'tan sonra Kıbrıslı Türklerin bir sonraki sandık başına gidişi dört yıl sonra, 20 Ekim 2030'da yapılacak liderlik seçiminde olacak.
Pek çok Kıbrıslı Türk 10 Haziran 2029'daki Avrupa Parlamentosu seçimlerinde de oy kullanma hakkına sahip olacak. Ancak 2024'teki son AP seçimlerinde 6 binin altında Kıbrıslı Türk oy kullanmıştı.
Aralıktaki parlamento seçimleri, bir öncekinin dört yıl on ay ardından gelecek. Bu da mevcut yasama dönemini, 1998'de seçilen ve tam beş yıl görev yapan meclisten bu yana en uzun dönem yapıyor.
Dönem sona erdiğinde Ünal Üstel, Kıbrıs Türk siyasi tarihinin en uzun süre görevde kalan ikinci başbakanı olacak. Üstel, son seçimlerden üç buçuk ay sonra, Mayıs 2022'de göreve gelmişti.
Üstel'den daha uzun süre başbakanlık yapan tek isim, üç ayrı dönemde toplam yaklaşık 17 yıl görevde kalan Derviş Eroğlu. Eroğlu görevi son kez 2010'da, 72 yaşındayken bıraktı. Üstel ocak ayında 72 yaşına girecek.
Seçim, Üstel'in ilk sandık sınavı olacak
Görece uzun başbakanlık dönemine rağmen aralık ayı, Üstel'in bu görevdeki ilk seçim sınavı olacak. Son seçime, meclisteki en büyük parti konumundaki muhafazakâr UBP'nin lideri ve dönemin başbakanı Faiz Sucuoğlu girmişti.
Sucuoğlu göreve Kasım 2021'de gelmiş, kısa süre sonra Ocak 2022 seçimini ilan etmiş ve seçim günü meclisteki 50 sandalyenin 24'ünü kazanmıştı. Ardından muhafazakâr DP ve sağcı YDP ile koalisyon hükümeti kurdu.
Ancak maliye bakanı Sunat Atun'u görevden almak istediğinde siyasi çıkmaza girdi; dönemin Kıbrıs Türk lideri Ersin Tatar, Atun'un görevden alınmasını onaylamayı reddetti.
Bu noktada Sucuoğlu'nun çözümü, tüm koalisyonun istifa edip Atun'suz yeni bir hükümet kurmasıydı. Ancak bu hamle ters tepti; yeni koalisyon kurulamadan birden fazla güvenoyu kaybetti. DP ve YDP, güvenoyu için Sucuoğlu'nun kabul edemeyeceğini söylediği bir şartlar listesi sundu.
Ardından Üstel, dönemin Türkiye Büyükelçisi Metin Feyzioğlu ve Tatar ile görüşmeler yaptı. Tatar kendisinden hükümet kurmasını istedi ve kısa süre sonra başbakan olarak atandı.
Anketler CTP'nin çoğunluğu yakalayıp yakalayamayacağında bölünmüş durumda
Yaklaşan seçim öncesi anketler, merkez sol CTP'nin en çok oyu ve en çok sandalyeyi kazanacağında hemfikir. Ancak anket şirketleri, partinin mecliste tek başına çoğunluğu sağlayıp sağlayamayacağı konusunda bölünmüş durumda.
CTP'nin zaferi, parti lideri Sıla Usar İncirli'yi Kıbrıs Türk tarihinin ikinci kadın başbakanı ve seçim kazanan ilk kadın parti lideri olma yolunda en güçlü konuma taşıyacak. Ancak parti sandalye çoğunluğunu yakalayamazsa bu kesin olmayacak.
Kıbrıs Türk siyasi tarihinde bir parti yalnızca iki kez — 1990 ve 2009'da — mecliste tek başına çoğunluk elde etti. Her iki seferde de çoğunluğu sağlayan Derviş Eroğlu'nun UBP'siydi.
CTP'nin mecliste kazandığı en yüksek sandalye sayısı, Mehmet Ali Talat liderliğindeki 2005 seçimlerindeki 24 sandalyeydi.
Partinin koalisyon ortağına ihtiyaç duyması halinde, merkez sol TDP — Kıbrıs Türk Lefkoşa Belediye Başkanı Mehmet Harmancı ile eski Kıbrıs Türk lideri Mustafa Akıncı'nın partisi, şu an Zeki Çeler tarafından yönetiliyor — devreye girebilir. Bazı anketler, 2022'de tüm sandalyelerini kaybeden partinin meclise dönebileceğine işaret ediyor.
CTP ile TDP, 2018-2019 arasında — iki partinin de son kez iktidarda yer aldığı dönem — DP ve eski Kıbrıs Türk baş müzakerecisi Kudret Özersay'ın HP'siyle birlikte koalisyon kurmuştu. Bugün Kıbrıs Türk lideri olan Tufan Erhürman, bu dört partili hükümetin başbakanıydı.
CTP çoğunluğu kazanamazsa, Üstel ve UBP'nin küçük bir partiyle koalisyon kurup bu yolla çoğunluğa ulaşması mümkün. Ancak anketler, başbakan yardımcısı Fikri Ataoğlu liderliğindeki mevcut küçük ortak DP'nin aralıkta tüm sandalyelerini kaybedeceğini gösteriyor.
UBP, son yedi yılın dört ayı hariç tamamında koalisyon ortağı olduğu YDP'ye de yönelebilir. Ancak iki parti arasındaki ilişkiler son aylarda belirgin şekilde bozuldu; parti lideri Erhan Arıklı'nın ulaştırma bakanlığı görevinden alınmasının ardından YDP geçen ay koalisyondan ayrıldı.
Anketler, YDP'nin aralıkta meclisteki sandalyelerinden herhangi birini koruyup koruyamayacağı konusunda bölünmüş durumda. HP'nin ise bu kez hiç sandalye kazanması olası görünmüyor.
2022 seçiminden bu yana iki üye meclisten, dört üye partilerinden ayrıldı
2022 seçiminde UBP 24, CTP 18, DP ve HP üçer, YDP ise iki sandalye kazandı. Dolayısıyla UBP, DP ve YDP'den oluşan ilk koalisyonun fiili çoğunluğu sekiz sandalyeydi.
O tarihten bu yana HP, Mayıs 2022'de meclisten çekilme kararı almasının ardından tüm sandalyelerini kaybetti. Özersay istifa ederken, Jale Refik Rogers ve Ayşegül Baybars partiden ayrılarak bağımsız kaldı; ikili geçen hafta resmen CTP üyesi ilan edildi.
Özersay'dan boşalan sandalyeyi Haziran 2023'teki ara seçimde CTP'li Sami Özuslu kazandı ve CTP'nin toplamı 19'a çıktı. Kasım 2024'te Hasan Tosunoğlu DP'den ayrıldı; partinin sandalyesi ikiye düştü ama Tosunoğlu koalisyonu desteklemeye devam etti.
On bir ay sonra Tufan Erhürman, Kıbrıs Türk lideri olarak yemin etmek üzere meclisten ayrıldı ve CTP'nin toplamı yeniden 18'e indi. Sandalyesi o günden beri boş.
Geçen ekim ayında Kıbrıs Türk lideri seçilen Tufan Erhürman, meclisteki sandalyesinden vazgeçmişti.
Ardından bu yıl mayıs ayında İzlem Gürçağ Altuğra UBP'den ayrılıp HP'ye katıldı; UBP'nin toplamı 23'e düştü.
Altuğra, Baybars ve Rogers resmi olarak bağımsız görünüyor; çünkü meclis üyelerinin sandalyelerini koruyarak mevcut siyasi partilere katılmasına izin verilmiyor. Ancak üçü de artık ilgili partilerle birlikte hareket ediyor.
Böylece bu yasama dönemi, mevcut öngörülere göre, UBP'nin 23, CTP'nin 20, DP ve YDP'nin ikişer, HP'nin bir sandalyesi ve koalisyonla hareket eden bir bağımsızla kapanacak. Koalisyonun fiili çoğunluğu iki sandalye.
Seçim, değiştirilen oy sistemiyle yapılacak
Aralıktaki seçim, değiştirilmiş bir oy sistemiyle yapılacak. "Karma oy" geçen hafta kaldırıldı. Seçmenler artık önceki tüm seçimlerde olduğu gibi birden fazla partiden tek tek aday seçemeyecek; yalnızca tek bir partinin adaylarına oy verebilecek.
Seçmenlerin önünde artık iki seçenek var: "mühür" seçeneği — seçmen mühürle tercih ettiği partiyi belirtir, tek tek adaylara oy vermez — ya da "mühür ve tercih".
İkinci seçenek, seçmenin mühürle belirttiği partiden, her seçim bölgesine ayrılan sandalye sayısının en az yarısı, en fazla tamamı kadar aday seçmesine izin veriyor.
Kıbrıs Türk seçim haritası Gazimağusa, Girne, Lefke, Güzelyurt, Lefkoşa ve İskele merkezli altı seçim bölgesine ayrılmış durumda. Ancak 2018 seçiminden bu yana seçmenler tüm bölgelerdeki adaylara oy verebiliyor; yani Lefkoşa'daki bir seçmen dilerse Lefke ya da İskele'de yarışan bir adaya da oy verebiliyor.
"Mühür ve tercih" yöntemini seçen seçmenlerin altı bölgenin tamamından aday seçmesi zorunlu değil. Ancak her seçim bölgesine ayrılan sandalye sayısının en az yarısı, en fazla tamamı kadar adaya oy vermeleri gerekiyor.
Bu, Lefkoşa'da karma oy kullananların altı ile sekiz aday arasında seçim yapması gerektiği anlamına geliyor. Gazimağusa'da 6 ile 13, Girne'de 5 ile 11, İskele'de 2 ile 5, Güzelyurt'ta 1 ile 3, Lefke'de ise 1 ile 2 aday seçilmesi gerekiyor.
