Ukrayna'nın verimli topraklarında çiftçilik yapan ve ürünlerini Avrupa'ya ihraç eden 70 yaşındaki Mykola Maliienko, bu bahar 100 hektar daha az mısır ekiyor. İran'daki savaşın ardından gübre fiyatlarının fırlaması nedeniyle tasarruf etmek zorunda kalan Maliienko, asıl endişesini 1.200 hektarlık arazisinin hasadı için gereken mazotu satın alabilmek olarak tanımlıyor. ABD-İsrail'in İran'a yönelik saldırıları enerji arzında benzeri görülmemiş bir aksamaya yol açtığından bu yana yakıt maliyetleri neredeyse iki katına çıktı.
Rusya ile dört yıldır süren savaşa rağmen Ukrayna, hâlâ tahıl, yağlı tohum ve bitkisel yağ alanında önemli bir üretici konumunda. Ekonomi Bakanlığı verilerine göre Ukrayna, gıda ürünlerini 150 ülkeye ihraç ediyor; bu rakam Rusya'nın Şubat 2022'deki tam ölçekli işgalinden önce yaklaşık 190 ülkeydi.
Sevkiyatların coğrafi dağılımı da değişti: Asya, Okyanusya ve Orta Doğu'ya yapılan ihracat azalırken Avrupa'ya yapılan ihracat arttı. Analistler, Rusya'nın özellikle buğday konusunda Ukrayna'nın pazar payını ele geçirdiğini belirtiyor.
Ukrayna açısından risk, Orta Doğu çatışmasının Rusya'nın ekonomik avantajını artırması. Büyük bir petrol ve doğalgaz üreticisi olan Rusya, yüksek enerji fiyatlarından kazanç sağlarken Rus çiftçiler Ukrayna'nın ithal etmek zorunda olduğu gübre ve mazotu ucuz iç kaynaklardan temin edebiliyor.
Maliienko, üretim maliyetlerinin en az yüzde 10-15 artmasını bekliyor. Orta Doğu çatışmasında hızlı bir çözüm sağlanamazsa bu artış yüzde 60'a kadar fırlayabilir.
Maliienko, Kyiv'in yaklaşık 100 kilometre güneybatısındaki Malopolovetske köyü yakınlarında traktör ve ekim makinelerinin önünde şunları söyledi: "İhracat potansiyelimiz önemli ölçüde düşebilir. Bu yıl yüzde 15-20 azalacak; durum devam ederse bu oran yüzde 40'a ulaşabilir."
Tarım Ukrayna için hayati önemde
Rusya'nın işgalinin ardından tarımsal ihracatın yüzde 90'ının aktığı Karadeniz limanları kapandı. Ukraynalı çiftçiler kargolarını küçük Tuna Nehri limanları ve Doğu Avrupa'ya giden demiryolları üzerinden yeniden yönlendirdi. Bunun sonucunda lojistik maliyetleri arttı, ihracat düştü ve yurt içinde tahıl fazlası birikti. İç piyasa fiyatları geriledi ve çiftçiler zarar etti.
Durum 2023'te BM aracılığıyla kurulan tahıl koridorunun açılmasıyla istikrara kavuşmaya başladı.
Geçen yıl tarımsal ihracat Ukrayna'ya 22 milyar doların üzerinde gelir sağladı; bu, toplam ihracat gelirlerinin yarısından fazlasını oluşturuyor. Bu gelir, Cumhurbaşkanı Volodymyr Zelenskiy'in hükümeti için hayati bir döviz ve vergi kaynağı.
Ancak geçen sezon 47 milyon ton tahıl ve yağlı tohum ihracatı, savaş öncesine kıyasla dörtte bir oranında azaldı. Rusya'nın işgali nedeniyle çiftçiler, felakete yakın bir işgücü açığının yanı sıra aksayan ulaşım bağlantıları ve enerji teminindeki kesintilerle de karşı karşıya.
Rusya'nın insansız hava aracı ve füze saldırıları Ukrayna'nın rafinerilerini de yok etti. Ülke, tarım makinelerini ve ordusunu çalıştırmak için gereken mazotu artık Avrupa'dan ithal etmek zorunda kalıyor.
Ukrayna'da mazot talebi; çiftçilerin ekim yaptığı ilkbaharda, geç yaz hasadında ve kışlık tahılların ekildiği sonbaharda zirveye ulaşıyor.
Maliienko, mazot fiyatlarının Şubat sonundan bu yana neredeyse iki katına çıkarak litre başına 92 grivnaya (2,11 dolar) yükseldiğini söyledi. Çiftçilerin ikilemi şu: Fiyatlar daha da artarsa veya yakıt tükenirse diye şimdi mi alsınlar, yoksa piyasaların soğumasını bekleyerek mi hareket etsinler?
Maliienko, "Birinin beni arayıp '150 grivna' demesini istemiyorum; tahıl başaktan dökülürken hasat edecek bir şeyim olmasın" dedi.
Bu açıklamalar, İran ile ABD'nin salı günü iki haftalık ateşkes üzerinde anlaşmasından ve buna bağlı petrol fiyatlarındaki düşüşten önce yapıldı. Ancak uluslararası petrol fiyatları dalgalı seyretmeye devam ediyor; analistler, kırılgan ateşkes sürdürülse bile arzın toparlanmasının aylar alacağını belirtiyor.
Ukrayna'nın büyük çiftçi birliği UAC'ın ticaret bölümü, salı günü yaptığı açıklamada yüksek yakıt ve gübre fiyatlarının en az üç ay süreceğini öngördü. UAC, pahalı petrolün zaten satın alınıp rafinerilere gönderildiğini ve gelecekteki işlemler için de yüksek fiyatlarla sözleşme yapıldığını belirtti.
Daha az tahıl, daha düşük ihracat
Birçok çiftçi, azot gübresi üretiminde kullanılan doğalgaz kıtlığı nedeniyle gübre fiyatlarının da bütçelerini sıkıştıracağını söylüyor.
On binlerce hektar arazide çiftçilik yapan ve tahıl ile yağlı tohum ihraç eden Ukraynalı tarım şirketi HarvEast'in CEO'su Dmytro Skorniakov, "Ortalama üretim maliyetlerindeki artış kısa vadede muhtemelen yüzde 20, belki yüzde 30 civarında olacak" dedi.
Skorniakov, Ukrayna'nın tarımsal üretiminin bu sezon yüzde 5-10 düşeceğini öngördü: "Hava koşullarında son derece şanslı olmazsak kesinlikle bir düşüş yaşanacak."
Skorniakov, uzun vadede gıda fiyatlarındaki artışın Ukrayna'nın ihracat değerini korumaya yardımcı olacağını belirterek ekledi: "Bu gecikmiş bir etki olacak; dolayısıyla bu yıl olumsuz, gelecek yıl ise olumlu bir etki görebiliriz."
Hükümet ise istikrarlı bir hasat öngörüyor. Devlet petrol şirketi Ukrnafta aracılığıyla ucuz yakıt satarak çiftçilere destek olmaya çalışıyor.
Ekonomi Bakan Yardımcısı Taras Vysotskyi, tahıl üretiminin geçen yıla kıyasla düşmeyeceğini söyledi. Ukrayna geçen yıl yaklaşık 60 milyon ton hasat yapmıştı; AB'nin en büyük tahıl üreticisi Fransa ise 2025'te 63 milyon ton hasat etmişti. Vysotskyi, Reuters'a yaptığı açıklamada, "Bu yılki hava koşulları geçen yıldan daha iyi, dolayısıyla gübre kullanımındaki azalmayı telafi edebilir" dedi.
Yetersiz yakıt depolama kapasitesi sorunu daha da büyütüyor
Maliienko ve Skorniakov, modern teknolojilerin daha az gübre kullanımının etkisini azaltabileceğini ancak özellikle hasat döneminde yakıt maliyetlerini dengelemek için çiftçilerin yapabileceği çok az şey olduğunu söyledi. Maliienko, "Hasat için şimdiden yakıt stoklamaya başlamamız gerekiyor" diyerek bazı çiftçilerin akaryakıt temin edememe riskiyle karşı karşıya olduğu uyarısında bulundu.
