Andy Burnham, İngiltere'nin bir sonraki başbakanı olarak, Batı dünyasının en merkeziyetçi ülkelerinden birini dönüştürerek inatçı bölgesel eşitsizlikle mücadele etme hedefini başbakanlığının temel taşı yapıyor. Bu hedef daha önce birçok İngiliz lidere direnmişti.
Burnham, "ülkemizin şimdiye kadar gördüğü en büyük güç dengesi değişikliği" olarak nitelendirdiği bir dönüşüm vaat ediyor. Bu kapsamda yetkiler merkezi hükümetten alınarak bölgesel liderlere harcama, ulaşım, konut, beceri ve ekonomik büyüme konularında daha fazla kontrol verilecek.
Burnham'ın vizyonunun merkezinde yer alan bu hedef, önemli siyasi riskler taşıyor. Süreç son derece karmaşık olacak, merkezi hükümetten direnç gelmesi muhtemel ve faydaların görülmesi zaman alacak.
Bir sonraki genel seçime kadar Burnham'ın en fazla üç yılı var. Geçmişte İngiltere'yi dönüştürme sözü verip bunu gerçekleştiremeyen liderleri seçmenler cezalandırmıştı.
Kuzey İngiltere iş ve sivil toplum liderlerinden oluşan Northern Powerhouse Group'un genel müdürü Henri Murison, "İyi konuşursanız ama aslında hiçbir yetki devretmezseniz ya da bu çok yavaş olursa, insanlar sabırsızlanır ve hayal kırıklığına uğrar" dedi.
EKONOMİK GÜCÜN DEVREDİLMESİNİN GEREKÇESİ
İngiltere, vergi ve harcama konusunda en merkeziyetçi gelişmiş demokrasilerden biri ve aynı zamanda ekonomik olarak en eşitsiz ülkeler arasında yer alıyor. Pek çok ekonomist ve yasa koyucu, bu sorunların doğrudan bağlantılı olduğunu savunuyor.
Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü'ne (OECD) göre, İngiltere'de vergi gelirlerinin yalnızca yüzde 6'sı ulusal hükümetin altındaki düzeylerde toplanıyor. Bu oran Fransa'da yüzde 20, Almanya ve ABD'de ise yaklaşık yüzde 50 seviyesinde.
Bu durum, Avrupa'nın ekonomik olarak en eşitsiz iki ülkesi olan Doğu ve Batı Almanya ile Kuzey ve Güney İtalya arasındaki farklardan daha büyük olan bölgesel eşitsizlikleri daha da kötüleştirdi.
Yetki devrini savunanlar, gelir üzerinde kontrole sahip bölgelerin işletmeleri çekme ve vergi tabanını genişletme konusunda daha güçlü teşviklere sahip olduğunu söylüyor.
Ancak uzmanlar, bunun işe yaraması için Burnham'ın sadece bütçeleri devretmekten daha fazlasını yapması gerektiğini belirtiyor. Bu, İngiltere'nin bu tür sistemlerin zayıf olduğu veya hiç olmadığı bölgelerinde yeni bir yerel hesap verebilirlik ve mali kontrol mekanizması kurmayı da içerecek.
Yerel yönetim birimlerinin yalnızca yüzde 5'i 2024/2025 mali yılı için tam denetimli hesaplar üretebildi. Bu, hükümetin kendi harcama denetim kurumunun üst üste üçüncü kez İngiltere'nin Kamu Hesapları Raporu'nu onaylamamasının nedenlerinden biri.
Fabian Society düşünce kuruluşundan kıdemli araştırmacı Marcus Johns, "Hesap verebilirlik kültürünü doğru oturtmak hiç de 'olsa iyi olur' türünden bir şey değil; yetki devrinin kalıcı olması için bu hayati önem taşıyor" dedi.
Johns, İngiltere'nin bölgesel yapılar oluşturup ardından siyasi destek azaldığında bunları kaldırma konusundaki uzun geçmişine atıfta bulundu.
Johns'a göre çözüm sadece yürütme yetkisini dağıtmak değil, aynı zamanda denetim organlarını bölgesel politikacıları sorgulama konusunda güçlendirerek ve muhasebe görevlilerine yerel olarak toplanan fonları hesaba katma yasal yükümlülüğü vererek yerel demokratik kurumları güçlendirmek.
İngiltere, otuz yılı aşkın bir süredir aşamalı olarak yetki devrini genişletti. İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'da parlamentolar ve birkaç İngiliz şehir bölgesinde seçilmiş belediye başkanları oluşturuldu.
Burnham'ın gündeminin, Birleşik Krallık nüfusunun yüzde 85'inin yaşadığı İngiltere'de bölgesel liderlere daha fazla karar alma yetkisi devretmeye odaklanması bekleniyor. Ayrıca İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'daki devredilmiş hükümetlere bazı ek yetkiler verilmesi de planlanıyor.
İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda için daha önceki yetki devri dalgasından elde edilen kanıtlar, bu uygulamanın buralarda büyümeyi artırmadığını gösteriyor. Bu hükümetler sağlık ve polislik gibi alanlardan sorumlu.
Her üç ülke de 1990'ların sonlarından bu yana ekonomik büyüme açısından İngiltere bölgelerinin alt yarısında yer alıyor.
Ancak bu ülkelerin politikacıları, devredilmiş yönetimlerinin ekonomilerini şekillendirmek ve ekonomik büyümeyi sağlamak için ihtiyaç duyulan anlamlı vergi toplama ve borçlanma yetkilerinden yoksun olduğunu savunuyor.
Institute for Government düşünce kuruluşunun yetki devri program direktörü Akash Paun, Burnham'ın Greater Manchester belediye başkanı olarak geçirdiği sürenin ona bölgelerin neye ihtiyacı olduğu konusunda net bir anlayış kazandırdığını söyledi.
Ancak Paun, yetkilerin İngiltere genelinde her yerde aynı hızda devredilemeyeceğini belirtti.
Paun, "Umut ettiğinden daha az 'kolay lokma' bulabilir" dedi. "Kurumların, liderlerin ve bu işlevleri uygun şekilde yerine getirebilecek kapasitenin olduğundan emin olmak gerekiyor. Yani bunu bir gecede yapamayabilirsiniz."
BURNHAM'IN YETKİ DEVRİ KUMARI RİSK TAŞIYOR
Burnham, Manchester'da yeni bir başbakanlık ofisi açmayı önerdi. Burası onun planladığı "yeniden yapılandırılmış bir İngiltere'nin sinir merkezi" olacak.
Bu sembolik adımın ötesinde, anlamlı yetki ve kaynakları devretme konusunda ne kadar istekli — ya da yetenekli — olduğu henüz net değil.
1960'lardan bu yana başbakanlar yetki devri sözü verdi ya da bölgesel dengesizlikleri gidermeye çalıştı.
David Cameron, İngiltere için bir "Kuzeyin Güç Merkezi" (Northern Powerhouse) fikrini savundu ve Burnham'ın daha sonra üstlendiği belediye başkanlığını oluşturdu. Parti arkadaşı Boris Johnson daha sonra yetki devretmeden bir "Seviye Atlatma" (Levelling Up) programı başlattı.
Ancak maliye bakanlığı da dahil olmak üzere bakanlıklar, özellikle yerel mali durumun zayıf olduğu veya hesap verebilirliğin net olmadığı durumlarda, harcama kararları üzerindeki kontrolden vazgeçme konusunda isteksiz davrandı.
Bazı ekonomistler yetki devrinin ekonomik faydalarını sorgularken, maliyetlerin kaçınılmaz olduğunu belirtiyor.
Burnham ayrıca uluslararası krizler ve bütçelerin kısıtlı olduğu bir dönemde ekonomiyi canlandıracak kısa vadeli yollar bulma gibi daha acil baskılarla da karşı karşıya kalacak.
Eski Muhafazakar başbakan Sunak, Sunday Times gazetesinde yayımlanan yazısında, "Burnham 'yetki devri başbakanı' olmak isteyebilir, ancak dünyanın başka planları olacak" ifadelerini kullandı.
