BBC'nin yürüttüğü bir araştırma, Kuzey Kıbrıs'taki tüp bebek kliniklerinin İngiliz ailelerin çocuklarının tüp bebek tedavisi sırasında yanlış sperm veya yumurta donörleri kullanılarak dünyaya getirildiği bir dizi vakayla bağlantılı olduğunu ortaya koydu.
BBC, yanlış donör kullanıldığına inanan yedi çocuğun ailesiyle görüştü. Ailelerin büyük çoğunluğu ticari DNA testleri yaptırdı ve sonuçlar endişelerini doğrular nitelikte çıktı. Tüm vakalar, AB hukukunun uygulanmadığı ve uluslararası alanda yalnızca Türkiye tarafından tanınan Kuzey Kıbrıs'taki kliniklerle bağlantılı.
Kuzey Kıbrıs, yurt dışında tüp bebek tedavisi arayan İngilizler için en popüler destinasyonlardan biri haline geldi. Bölgedeki klinikler gevşek bir denetim altında faaliyet gösteriyor, düşük fiyat ve yüksek başarı oranları vaat ediyor. Cinsiyet seçimi gibi İngiltere'de tıbbi olmayan nedenlerle yasak olan prosedürler dahil geniş bir anonim donör yelpazesi sunuluyor.
"Kliniğimiz hata mı yapmıştı?"
BBC'nin araştırması, İngiliz çift Beth ve Laura'nın vakasına odaklanıyor. Çift, Kuzey Kıbrıs'taki Doğuş Tüp Bebek Merkezi'nde tüp bebek tedavisi görerek iki çocuk sahibi oldu: Kate ve James. Tedavide dünyanın en büyük sperm bankası Cryos International'dan temin edilen ve "Finn" kod adlı anonim bir Danimarkalı donörün spermi kullanıldı. Çift, donör spermi için ödenen 2.000 sterlin dahil toplam yaklaşık 16.000 sterlin harcadı.
James doğduğu andan itibaren ailesi, oğullarının koyu gözlerinin, koyu saçlarının ve esmer teninin biyolojik annesi ve seçtikleri donörden çok farklı olduğunu fark etti. Yaklaşık on yıl süren şüphenin ardından her iki çocuk da DNA testi yaptırdı. Sonuçlar, hiçbir çocuğun Finn'in spermi kullanılarak dünyaya getirilmediğini ve iki çocuğun birbirleriyle biyolojik olarak akraba olmadığını gösterdi.
Beth, BBC'ye şunları söyledi: "Donör Finn hakkında güzel bir profile sahiptik; aile geçmişini ve sağlık geçmişini bildiğimizi hissediyorduk. Sonra bir anda her şey sıfırlandı."
İngiliz mahkemelerinde kullanılabilecek akredite DNA testleri de James ve Kate'in biyolojik olarak akraba olmadığını doğruladı. Tüm testleri inceleyen önde gelen bir adli genetik uzmanı, her iki çocuğun da donör Finn ile biyolojik olarak akraba olma ihtimalinin düşük olduğunu BBC'ye bildirdi.
Klinik ve doktor
Beth ve Laura'nın tüp bebek tedavisini Doğuş Tüp Bebek Merkezi'nde Dr. Firdevs Uğuz Tıp gerçekleştirdi. BBC kendisiyle iletişime geçtiğinde Firdevs, Doğuş'ta sperm siparişinden sorumlu olmadığını ve donör Finn talebiyle ilgili hiçbir bilginin kendisine iletilmediğini söyledi. Ayrıca Beth ve Laura'nın hasta olduğu dönem olan 2011-2014 yılları arasında tüp bebek tedavisi yapmadığını iddia etti. Ancak bu dönemde kendisinin sunduğu prosedürlerin ayrıntılı açıklamaları Doğuş'un kendi web sitesinde yer alıyordu. Firdevs, ticari DNA testlerinin güvenilirliğini de sorguladı ve yanlış donör kullanıldığı sonucuna "kesin olarak" varılamayacağını söyledi.
Doğuş kliniği, BBC'nin yorum talebine yanıt vermedi. BBC ayrıca Doğuş'ta Firdevs tarafından tedavi edilen ve benzer şekilde yanlış donör kullanıldığından şüphelenen iki İngiliz aile daha tespit etti. Bu ailelerin ticari DNA testleri de şüphelerini doğrular nitelikte çıktı.
2015 yılına gelindiğinde Firdevs ve hasta koordinatörü Julie Hodson, Doğuş'tan ayrılarak Kuzey Kıbrıs'taki başka bir klinikte birlikte çalışmaya başladı. BBC, Firdevs'in 2019'da kurduğu Miracle IVF Centre'da tedavi gören ve yanlış yumurta donörü aldıklarına inanan iki İngiliz aileyle daha görüştü. Firdevs, BBC'ye Miracle IVF'deki yumurta donörü seçiminin "münhasıran" klinik tarafından yapıldığını, donör profillerinin "belirli bir kişiyi" tanımlamadığını ve bunun onam formlarında belirtildiğini söyledi. Ancak iki aile de BBC'ye belirli bir donör seçtiklerine inandıklarını ve nihai kararın klinik tarafından verileceğinin kendilerine hiçbir zaman açıkça belirtilmediğini aktardı.
Hodson, BBC'nin sorularına yanıt vermedi.
Bağımsız düzenleyici kurum yok
Avrupa genelinden tüp bebek uzmanları BBC'ye, bir tüp bebek prosedürü sırasında yanlış donör kullanılmasının kazara bir kez yaşanmasının nadir olduğunu belirtti. Ancak uzmanlar, bu büyüklükte hataların aynı medikal ekibi içeren birden fazla vakada tekrarlanmasının "ihmal" hatta "aldatma" anlamına gelebileceğini vurguladı.
İngiliz Doğurganlık Derneği'nden Dr. Ippokratis Sarris, BBC'ye şunları söyledi: "Hastaların bu durumda olması kesinlikle korkunç. İngiltere'de böyle bir vakayı hiç duymadım. Yumurta, sperm veya embriyoyu karıştırmak her tüp bebek ünitesinin en büyük korkusudur."
İngiltere'nin aksine Kuzey Kıbrıs'ta klinikleri denetleyen, standartları koruyan veya lisansları iptal eden bağımsız bir düzenleyici kurum bulunmuyor. Avukat ve aktivist Mine Atlı, BBC'ye şunları söyledi: "Yasalara uyan klinikler bunu sahiplerinin vicdanı olduğu için yapıyor. Devlet tarafından buna zorlandıkları için değil." Sarris, düzenleme eksikliğinin maliyetleri düşük tuttuğunu ve Kuzey Kıbrıs'ın tüp bebek tedavisi için bu kadar popüler bir destinasyon haline gelmesinin nedenlerinden biri olduğunu belirtti.
"Kimlik en önemli şey"
Beth ve Laura'nın çocuklarına DNA testi sonuçlarını açıklamasının üzerinden iki yıl geçti. Artık daha büyük olan James, hâlâ bu keşfi sindirmeye çalışıyor. James, BBC'ye şunları söyledi: "Birine bir şey olduğunu söyleyip sonra olmadığını söyleyemezsiniz. Bu kötü bir şey. Kimlik en önemli şey. Kim olduğunuzu belirliyor."
Kız kardeşi Kate ise farklı bir bakış açısına sahip: "Hep birlikte büyüdük ve annelerimiz bizi yetiştirdi. Kan bağı olmasa da biz hâlâ bir aileyiz."
Beth ve Laura ise şunları söyledi: "İki harika çocuğumuz var. Sonuçta herkes iyi olacak."
