Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde binlerce küçük balık, 15 metre yüksekliğindeki dikey bir şelaleyi tırmanırken gözlemlendi. Bu davranış, hayvanların aşırı çevresel koşullara ne denli şaşırtıcı ve ustaca uyum sağlayabildiğini gözler önüne seriyor.
Araştırmacılar, bilimsel adı Parakneria thysi olan bu shellear balık türünün Orta Afrika'yı kaplayan ve dünyanın ikinci büyük yağmur ormanına ev sahipliği yapan Yukarı Kongo Havzası'ndaki Luvilombo Şelalesi'ni nasıl tırmandığını belgeledi. Bilim insanları, balıkların yağmur mevsiminin sonundaki dönemsel sellerde — genellikle Nisan ve Mayıs aylarında — dikey kaya yüzeyini tırmandığını gözlemledi.
Bu tür yaklaşık 9,8 santimetre uzunluğa ulaşabiliyor ancak araştırmacılar şelaleyi tırmanan bireylerin yalnızca 3,7 ile 4,8 santimetre arasındaki küçük ve orta boyutlu bireyler olduğunu tespit etti.
Gözlemler, bir balığın ağır ve zorlu tırmanışı tamamlamasının yaklaşık 10 saat sürdüğünü gösteriyor. Balıklar kısa atılımlarla hareket ediyor ve sık sık dinleniyor. Türün daha büyük bireyleri ise yüzgeçlerinin tırmanışı destekleyemeyecek kadar ağır görünüyor.
Çalışmanın baş yazarı, Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki Lubumbashi Üniversitesi ihtiyoloji araştırmacısı Pacifique Kiwele, Scientific Reports dergisinde yayımlanan çalışma hakkında şunları söyledi: "Bu keşif, özellikle balık davranışına yönelik araştırmaların neredeyse hiç yapılmadığı Kongo Havzası bağlamında su yollarının sürekliliğini korumanın önemini vurguluyor."
Kiwele şöyle devam etti: "Bu keşif bilim insanlarını gözlemlerinde daha dikkatli olmaya yöneltiyor çünkü her şey mümkün. Yeterince yakınlaşıp fotoğraf ve film materyaliyle belgelemeden, bazı balıkların şelaleleri tırmanabildiğine kim inanırdı? Bu durum, hayal gücümüzü aşan harikaların var olduğunu gösteriyor."
Başka balık türleri de çeşitli yöntemlerle şelaleleri tırmanabiliyor ancak araştırmacılar, bu türün Afrika'da belgelenen ilk tür olduğunu belirtti.
Araştırmacılar bu shellear balığın davranışını 2018 ve 2020 yıllarında dört farklı seferde kaydetti. Balıkların doğrudan su akışı yerine sıçrama bölgesi olarak adlandırılan — yani su püskürtüsüyle ıslak tutulan alanlarda — kaya yüzeyinde yukarı doğru hareket ettiğini gözlemlediler.
Peki bunu nasıl yapıyorlar? Balıklar, göğüs yüzgeçleriyle ıslak kaya yüzeylerine tutunuyor. Karın yüzgeçleri destek sağlarken, unculi adı verilen minik çengel benzeri çıkıntılar yüzeye yapışmalarına yardımcı oluyor. Ardından vücutlarını sağa sola kıvırarak kendilerini yukarı itiyor.
İnsan boyutuna ölçeklendirildiğinde bu tırmanış, bir insanın yüzlerce metre dikey olarak tırmanmasına eşdeğer olurdu.
Tırmanış aynı zamanda riskli. Ani su jetleri bazı balıkların tutuşunu kaybetmesine neden oluyor ve onları kaya yüzeyinden düşürüyor. Bu durum özellikle balıklar çıkıntılı bölümlerde ters dönmek zorunda kaldığında yaşanıyor.
Şelalenin tabanındaki su hacmi göz önüne alındığında, düşen balıklar büyük olasılıkla yeniden tırmanmaya başlayabiliyor. Ancak araştırmacılar, doğrudan kayaların üzerine düşenlerin hayatta kalamayabileceğini belirtti.
Peki bunu neden yapıyorlar? Araştırmacılar, balıkların daha uygun yaşam koşulları ile daha az rekabet ve daha az yırtıcının bulunduğu su yolu bölgelerini bulmak için akıntıya karşı tırmandığını söyledi.
Araştırmacılar, türe yönelik iki büyük insan kaynaklı tehdit belirledi: Balıkları kolayca yakalayabilen ince gözenekli sivrisinek ağlarıyla yapılan yasadışı balıkçılık ve bazı yıllarda Luvilombo Nehri'ni kurutan sulama amaçlı su çekimi.
Bu keşif, Kongo Havzası'ndaki balık davranışı hakkında ne kadar az şey bilindiğinin altını çiziyor.
Kiwele, "Hızlı akıntılı yaşam alanlarında bulunan diğer balık türlerinin de benzer dikey engelleri aşabilmesi oldukça olası" diyerek araştırmacıların başka bir balık ailesindeki ön gözlemlerini doğrulamak için ek saha çalışmaları planladığını ekledi.
