Avrupa genelinde binlerce genç nehirlerdeki plastik kirliliğini takip etti ve topladıkları veriler şimdiden ses getirmeye başladı.
Tom Cassauwers
İspanya'da küçük bir dere boyunca genç grupları çalışıyor. Biri, ıslak plastik parçalarıyla kaplı siyah bir brandanın etrafında dolanıyor. Bir diğeri küçük bir köprünün üzerinde ağla balık tutuyor. Diğerleri ise dereden topladıkları küçük plastik parçalarını, sigara izmaritlerini ve çeşitli nesneleri ayıklıyor.
Bir okul gezisi gibi görünen bu etkinlik, aslında Avrupa çapında bir deneyin parçası. Öğrenciler nehirlerdeki plastikle ilgili önemli bir veri boşluğunu doldurmaya ve AB'nin sularımızı temizleme hedefine katkıda bulunabilir mi?
Plastik Korsanları – Avrupa'ya Git! (Plastic Pirates – Go Europe!), 2016 yılında Almanya'da başlayan, halkı bilimsel araştırmalara dahil etmeyi amaçlayan bir vatandaş bilimi girişimidir. Girişim, 10-18 yaş arası öğrencilere akarsu ve nehirlerdeki plastik kirliliğini izleme sorumluluğu verdi.
Bu fikir, plastiğin yolculuğuna genellikle başladığı nehir ve akarsuların, kıyı şeritlerine kıyasla çok daha az ilgi gördüğü endişesinden doğdu.
AB fonlu PlasticPiratesEU adlı proje, orijinal Alman girişimini alarak 2022'den 2025'e kadar Avrupa geneline yaygınlaştırdı. Bugün, Plastik Korsanları kampanyası birçok ülkede devam ediyor ve ulusal ekipler hala okulları ve saha çalışmalarını destekliyor.
"Nehirler okyanuslara akan plastiğin yüzde 70'ini oluşturuyor" diyen PlasticPiratesEU koordinatörü ve Almanya'daki DLR Proje Yönetim Ajansı'nda çalışan Philip Ackermann, "Aynı zamanda büyük bir veri boşluğu var. Bu su yollarından ne kadar plastik aktığını bilmiyoruz" şeklinde konuştu.
Bu üç yıl boyunca girişim, ulusal kampanyalardan Avrupa genelinde koordineli saha çalışmalarına geçti. 14 AB ülkesindeki okullar ve araştırma ortakları tek bir ortak bilimsel protokol izleyerek çalışmaya katıldı.
2022 ile 2025 yılları arasında 25 binden fazla genç, Avrupa genelinde 390 nehir, akarsu ve kumsalda örnekleme yaptı. Ağlar, eldivenler, defterler ve kameralarla donanan gençler, Avrupa nehirleri ve su yollarındaki plastik kirliliğine dair ilk büyük ölçekli açık veri setlerinden birinin oluşturulmasına yardımcı oldu.
Veriler, açık araştırma havuzu Zenodo ve Avrupa çevre ve deniz verilerini bir araya getiren AB platformu EMODnet aracılığıyla ücretsiz olarak kullanıma sunuldu.
Ekip ayrıca, benzer vatandaş bilimi faaliyetleri geliştirmek isteyen öğretmenler, araştırmacılar, politika yapıcılar ve çevre grupları için 12 uygulamalı ipucu sunan 'Bir Vatandaş Bilimi Girişimini Avrupa Geneline Yaygınlaştırmaktan Çıkarılan Dersler' adlı pratik bir rehber yayınladı.
Ayrı bir kıyı kitapçığı ise gençlere kumsallar boyunca bilimsel veri toplama konusunda adım adım rehberlik sağlayarak çalışmayı sahillerde de sürdürülebilir kıldı.
Bu çalışma, 2030 yılına kadar deniz ve tatlı su ekosistemlerini korumayı ve restore etmeyi amaçlayan AB Misyonu: Okyanusumuzu ve Sularımızı Geri Kazanmak'a katkıda bulunuyor. PlasticPiratesEU, taze ve karşılaştırılabilir verileri Avrupa veri tabanlarına aktararak Misyon'a kirliliğin en şiddetli olduğu yerleri ve zamanla nasıl değiştiğini anlama konusunda yeni bir araç sağlıyor.
Bu çalışmaya katılan gençler, her biri farklı bir görevi olan dört gruba ayrılıyor. İlk grup nehrin bir bölümünü alarak karşılaştıkları plastik miktarını takip ediyor. İkinci grup buldukları plastik atıkları toplayıp kategorize ediyor.
Üçüncü grup, ince gözenekli bir ağ kullanarak mikroplastikleri takip ediyor ve yakalanan küçük plastik parçacıklarının sayısını görmek üzere bu örnekleri bir laboratuvara gönderiyor.
Dördüncü grup ise son görevi üstleniyor: doğrulama. Tüm sürecin mümkün olduğunca çok fotoğrafını çekiyorlar. Bu fotoğraflar daha sonra araştırmacılar tarafından öğrencilerin ne yakaladığını ve doğru tespitler yapıp yapmadıklarını kontrol etmek için kullanılıyor.
Ackermann, "Nehirlerdeki plastikle ilgili bu veri boşluğunun olmasının nedenlerinden biri, bunu yapmanın son derece maliyetli olmasıdır. PlasticPiratesEU sayesinde bunu daha uygun maliyetli bir şekilde yapabiliyoruz" dedi.
Peki bu veriler güvenilir mi? Bilimsel eğitimi olmayan gençler, profesyonel araştırmacıların hassasiyetine ulaşabilir mi? Ackermann öyle düşünüyor.
"Verilerin oldukça güvenilir olduğunu gördük" diyen Ackermann, "Çok sayıda örnek alırsanız, bireysel hataların önemi azalır. Üstelik tüm sonuçları fotoğraflar aracılığıyla kontrol ediyoruz" ifadelerini kullandı.
Ackermann, gençlerin genellikle profesyonel araştırmacılar gibi protokolleri takip etmeye hevesli olduklarını ve işlerine ciddiyetle yaklaştıklarını ekledi. Birçoğu için bu, eldiven giyme, saha gözlemlerini kaydetme ve bulgularının bilimsel kanıta dönüştüğünü görme konusunda ilk fırsat.
Ackermann, "Bazı noktalarda çocukların verileri, profesyonel araştırmacılar tarafından toplananlardan daha güvenilir çıktı" dedi.
Tatlı su ekolojisti Meritxell Abril Cuevas, öğrencilere rehberlik eden araştırmacılardan biri. İspanya'daki Vic Üniversitesi - Katalonya Merkez Üniversitesi'ne bağlı, biyoçeşitlilik, ekoloji ve gıda teknolojisi odaklı Beta Teknoloji Merkezi'nde çalışıyor.
İspanya Bilim ve Teknoloji Vakfı'nın desteğiyle gençlerle çalışmak, ona başka türlü bu ölçekte toplaması imkansız olacak nehir ve akarsu kirliliği verilerini sağladı.
Abril, "Onlarla çalışmayı çok seviyorum. Elbette gençler zor bir yaşta. Ancak bilimden heyecanlandıklarında bu çok ödüllendirici oluyor" şeklinde konuştu.
Araştırmacılar Avrupa genelinde bölgesel kirlilik modellerini belirlemeye başladı. Abril'in memleketi İspanya, belirli bir kirlilik türünde öne çıkıyor.
"İspanya'da örneğin şaşırtıcı miktarda kirlilik, diğer ülkelerde olmayan ıslak mendillerden geliyordu. Bu içgörüler gelecekte politika değişikliklerine yol açabilir" diyen Abril, bazı kirlilik türlerinin nereye bakarsanız bakın tekrar tekrar ortaya çıktığını da sözlerine ekledi.
Tüm ülkelerde pipet, gıda kabı veya plastik poşet gibi tek kullanımlık plastik ürünler çöplerin çoğunluğunu oluşturuyor. Araştırmacılar, plaj veya nehir yakınlarındaki sakinler ve ziyaretçilerin plastik kirliliğinin başlıca kaynakları arasında olduğunu buldu.
Plastik Korsanları ayrıca çocuklara plastik kirliliğinin verdiği zararı öğretmeyi amaçlıyor. Ackermann, "Yaptığımız işin temel motivasyonlarından biri bu. Gelecekte plastik kirliliğiyle mücadele etmek istiyorsanız, genç nesiller arasında farkındalık yaratmalısınız. Bu sorunla baş etmek zorunda kalacak olanlar onlar. Eğer sorunun boyutunun farkında olarak okuldan ayrılırlarsa, o zaman sorunun köküne inmiş olursunuz" dedi.
Öğretmenler ayrıca beklenmedik bir yan etki fark etti. Ackermann gülerek, "Öğrenciler girişime katıldıktan sonra sınıflarının daha düzenli olduğunu söylediler. Görünüşe göre, kirlilik sorununun boyutuyla yüzleşen gençler kendi çevrelerine daha iyi bakmaya başlıyorlar" ifadelerini kullandı.
Bu makale ilk olarak AB Araştırma ve İnovasyon Dergisi Horizon'da yayınlanmıştır.
