Daha önceki bir makalede Kıbrıs'ta güç yoğunlaşması ve demokrasinin aşınması konusunu ele almıştık. Bu yazı, Economist Intelligence Unit'in (EIU) 2025 Demokrasi Endeksi'nin Kıbrıs'ın siyasi ve kurumsal sağlığına ilişkin düşündürücü bulgularına odaklanarak bu tartışmayı ileriye taşıyor. Ada liberal bir demokrasi olmaya devam ediyor ancak artık 'kusurlu demokrasi' olarak sınıflandırılıyor. Bu sınıflandırma giderek büyüyen bir uçurumu gözler önüne seriyor: Kıbrıs'ın demokratik 'donanımı' — yani seçim sistemleri ve yasal haklar — yerinde duruyor; ancak etkili yönetim için gerekli olan 'yazılımı' — verimlilik, şeffaflık ve vatandaş güveni — geride kalıyor. Kıbrıs bir çıkmazda: parti sistemi kartelleşmiş durumda ve demokratik kimliği iç sürtüşmelerden zarar görüyor. Yenilenme gerekli; belki parlamentoya yeni partilerin girmesiyle mümkün olabilir, ancak bu garanti değil.
Kusurlu Demokrasinin Anatomisi
EIU'nun sisteminde kusurlu demokrasi, özgür ve adil seçimlerin yapıldığı ve sivil özgürlüklere saygı gösterildiği anlamına gelir. Ancak yönetim zayıftır, siyasi kültür durağandır ve katılım düşüktür. Kıbrıs 10 üzerinden 7,38 puan alarak küresel sıralamada 40. sıraya geriledi; önceki yıllarda 37. sıradaydı. Ülke Seçim Süreci'nde (9,17) ve Sivil Özgürlükler'de (8,82) yüksek puan alıyor, ancak Hükümetin İşleyişi puanı yalnızca 5,36. AB içinde Kıbrıs 27 ülke arasında 22. sırada yer alıyor ve en düşük yönetim puanını Bulgaristan ile paylaşıyor. Bu rakamlar Kıbrıs'ın seçimleri iyi yönettiğini ancak yönetişimde zorlandığını gösteriyor.
Yönetim Açığı: Avrupa'da Bir Aykırılık
Hükümetin işleyişi bir demokraside temel bir sütundur. Bir lider seçmek başka şeydir, ülkeyi iyi yönetmek başka. Hükümetin işleyişi, seçimden sonra ne olduğunu ortaya koyar: politika uygulaması, şeffaflık ve hesap verebilirlik. Hükümet ya yolsuzluğun dışında faaliyet gösterir ya da yolsuzluğun bir parçası olur. Tam bir demokrasi, siyasi müdahaleden bağımsız, yetkin bir kamu hizmeti gerektirir. Kıbrıs'ın 5,36 puanı Avrupa'da bir aykırılıktır; İskandinav ülkeleri 9'un üzerinde puan alıyor. Bu durum, yıllardır teknik beceri yerine siyasi sadakatin ödüllendirilmesine dayanan kurumsal verimsizliğe ve toplumsal hayal kırıklığına işaret ediyor.
Sağın Yakınsaması: Çoğulculuğun Yapısal Çöküşü
Kıbrıs siyasetindeki kritik bir başarısızlık, partiler arasındaki ideolojik farkın daralmasıdır. Geleneksel olarak ayrışan Sol dışında, merkez sol, merkez ve sağ tek bir blokta birleşerek politika farklılıklarını sildi. Bu 'kartel parti' sistemi ideolojiyi yürütme gücüyle takas ediyor. Mevcut hükümet bunu somutlaştırıyor: merkez ve merkez sol ile ortaklık kurarak yükselen muhafazakâr bir DISY figürü tarafından yönetiliyor. Koalisyon o zamandan bu yana hem DISY'yi hem de aşırı sağcı ELAM'ı kapsayacak şekilde genişledi ve alternatifleri daha da bulanıklaştırdı.
Bu 'büyük yakınsama', geleneksel denge ve denetim mekanizmalarından yoksun bir siyasi ortamın işaretidir. Merkez sağ, merkez sol, hatta aşırı sağ partiler aynı yürütme organına katıldığında veya destek verdiğinde, farklı alternatiflere olan talep ortadan kalkar. Seçmen yüzeysel bir seçimle karşı karşıya kalır: aynı yönetim tarzı, sadece iktidardakiler değişir. EIU bu tür yapılanmaları demokratik çürüme için yüksek riskli olarak işaretliyor; bu durum siyasi sınıfı kapalı bir kulüp olarak gören seçmenleri yabancılaştırıyor.
Patronaj Ekonomisi: Yolsuzluğun Ganimetleri
Sınırlı siyasi farklılaşmayı patronaj ağları — yani 'yolsuzluğun ganimetleri' — besliyor. Siyasete katılımın itici gücü politika değil, devlet kaynaklarına erişimdir. Bu kayırmacılık ('rousfeti') tüm partilerin sadık kişileri atamasına olanak tanıyarak nüfuzlarını sürdürmelerine izin veriyor. EIU'nun düşük 'Siyasi Kültür' puanı (6,88), zayıf demokratik normları ve sadakat öncelikli bir kültürü yansıtıyor.
Hükümet, aşırı sağ ile geniş bir 'hükümet yanlısı' blok oluşturarak parlamento denetimini yok ediyor ve önceki normları ihlal ediyor. 'Ganimet siyaseti' hükümeti ele geçiriyor. Parti ayakta kalması, şeffaflık ve verimliliğin önüne geçiyor. Çoğunluk sağlamak demokratik değerleri gölgede bırakıyor ve bir 'cezasızlık kültürü' yerleştiriyor. Devlet varlıkları ve ihalelerin dağıtımı artık Kıbrıs'ın şeffaflık endekslerini sürekli düşürüyor.
Yargı ve Yürütme Darboğazları
Siyasi yakınsama, özellikle yargıdaki zayıflıkları derinleştiriyor. 2026 itibarıyla Kıbrıs, AB'nin en yavaş yargı sistemlerinden birine sahip olmaya devam edecek ve 'hukukun üstünlüğü' kavramını teorik kılacak. Bir patronaj sisteminde yavaş adalet, denetime karşı kalkan işlevi görerek kurumsal durgunluğu besliyor ve yolsuzluk davalarını süresiz erteliyor.
Başsavcının ikili rolü, yürütmenin hesap verebilirliğinde kritik bir başarısızlıktır. Bu rol, danışmanlık ve savcılık yetkilerini birleştiriyor. Kovuşturmaların durdurulmasının yargısal denetime tabi olduğu sistemlerin aksine, Kıbrıs'ta böyle bir mekanizma bulunmuyor. Bu durum yürütmeye fiilen hukuki dokunulmazlık sağlıyor. Farklılaşmamış parti blokları, 'ganimetlerin' kovuşturma riski olmadan dağıtılmasını kolaylaştırıyor. EIU, bunu Kıbrıs'ın tam demokrasi olamama nedenlerinden biri olarak gösteriyor. Bağımsız denetim olmadan hükümet, gücün kötüye kullanılmasını önleyecek sürtünmeden yoksun kalıyor.
Katılım Bunalımı ve Meşruiyet Krizi
Siyasi kartelleşme katılımda bir bunalıma yol açtı. Partiler yalnızca devlet kaynaklarını ele geçirmek için birleştiğinde, seçmen ilgisizliği rasyonel bir tercih haline geliyor. EIU, halkın beklentileri ile hükümet performansı arasında büyüyen bir uçurum olduğunu belirtiyor. Başarılı genç Kıbrıslılar, liyakat yerine ilişkilerin ödüllendirildiğini görerek göç ediyor. Bu beyin göçü kamu yönetimini zayıflatıyor.
Düşen 'Siyasi Kültür' puanı bir meşruiyet krizini yansıtıyor. Aşırılığa karşı engeller zayıflıyor; merkez sağ ve merkez sol roller değiştirdi. Aşırı sağı kontrol altında tutmak yerine, patronajı sürdürmek için onu normalleştiriyorlar. Ana akım partilerden hayal kırıklığına uğrayan halk ya 'güçlü lider' figürlerini destekliyor ya da parlamentoyu devre dışı bırakıyor. Aşırı sağın hükümet desteğine dahil edilmesi bu değişimin somut örneğidir ve sistem karşıtı söylemi dolaylı olarak meşrulaştırıyor.
Sonuç: Köklü Reform Zorunluluğu
Kıbrıs'ın 'kusurlu demokrasi'den 'tam demokrasi'ye geçiş yapabilmesi için seçimsel değil, yapısal reform gerekiyor. EIU raporu Kıbrıs'ın bir 'demokrasi tiyatrosu' olduğunu söylüyor: seçimler yalnızca bir gösteri, gerçek yönetimden kopuk. Bu 'cam tavanı' kırmak, ganimet siyasetini reddetmek ve ödün vermeden şeffaflık ile hesap verebilirlik talep etmek anlamına geliyor.
Bu durum şunları acil olarak gerektiriyor: yönetimdeki insan müdahalesini ortadan kaldırmak için mahkemelerin dijitalleştirilmesi, Başsavcının çelişen yetkilerinin resmi olarak ayrıştırılması ve liyakate dayalı kamu yönetimine kararlı bir geçiş. Kritik önem taşıyan bir nokta da siyasi sınıfın, ideolojik farklılıkların yürütme gücü peşinde göz ardı edildiği kartelleşmiş birlikteliğini terk ederek gerçek bir muhalefeti yeniden tesis etmesidir. Kıbrıs, gerekli sürtünmeyi yeniden yaratmak ve devletin ele geçirilmesini durdurmak için ilkeli muhalefeti restore etmelidir. Bu karşıtlıklar oluşturulmazsa Kıbrıs 'kusurlu' kategorisinde kalmaya devam edecek: modern bir devletin donanımına sahip ama eski bir çağın yazılımıyla çalışan bir ülke olarak AB'nin demokratik çekirdeğinden giderek artan ve onarılamaz bir biçimde uzaklaşacak.
