Lefkoşa'nın çoğunlukla göz ardı edilen modernist mimarisini kutlamak için açılan 'Modern Lefkoşa' adlı yeni sergi, eski şehrin merkezindeki Belediye Başkanı Lellos Demetriadou Meydanı'nda (eski Belediye Pazarı agorası) ziyaretçilere kapılarını açtı.
Sergiyi bir hafta önce Lefkoşa Belediye Başkanı Charalambos Prountzos açtı. Açılışta eski AB Kültür Komiseri Androulla Vassiliou ve 2026 Avrupa Kültürel Miras Zirvesi'ne katılan konuklar hazır bulundu. Sergi, bölünmüş başkentin her iki yakasında bulunan Kıbrıs mimari modernizminin en seçkin örneklerini gösteren fotoğraflar ve çizimlerden oluşuyor.
Fotoğraflar ve binaların tarihini anlatan notlar, Lefkoşa'daki Europa Nostra Miras Merkezi üyelerinin araştırma azmini gözler önüne seriyor. Bu merkez geçen yıl daha geniş bir Avrupa pilot projesi olan 'Avrupa Miras Merkezi'nin parçası olarak kuruldu. Europa Nostra ile birlikte 20 ortaktan oluşan bir konsorsiyumun yürüttüğü projeyi Avrupa Birliği destekliyor. Proje, kültürel mirası korumayı ve daha kapsayıcı, sürdürülebilir ve dijital bir Avrupa inşa etmeye katkı sunmayı amaçlıyor.
Mimar Natalie Neophytou ve kentsel sosyolog Özlem Ünsal'ın koordine ettiği Modern Lefkoşa projesi, bölünmüşlüğün iki yakasındaki modern mimari mirasını öne çıkarmak amacıyla hayata geçirildi. Proje, kent genelindeki bu mimari üslubun simge yapılarına dikkat çekiyor. Hedef, bu önemli ama çoğu zaman göz ardı edilen mirasın daha iyi tanınmasını ve değer görmesini sağlamak.
Neophytou, bu mimari dönemin Lefkoşa'nın surların dışına taşmaya başladığı zamana denk geldiğini belirtiyor. "Aslında insanlara bu binaların da mirasımızın ve şehrimizin tarihinin bir parçası olduğunu ve korunmaya değer olduğunu fark ettirmek, projemizin çok önemli bir parçasıydı," diyor. Neophytou'ya göre modernizm, bugün bildiğimiz şehrin kentsel dokusunu oluşturdu.
Neophytou ve Ünsal'ın yönettiği araştırma ekibi; Rum ve Türk Kıbrıslı koruma mimarları, şehir plancıları, mimarlık tarihçileri ve teorisyenleri ile görsel antropologlardan oluşuyordu. Ekip, yaklaşık altı ay boyunca gönüllü olarak çalıştı ve adanın her iki toplumunun önde gelen mimarları hakkında bilgi topladı.
Sergide başkentin dört bir yanından seçilen 40 yapı yer alıyor: sinemalar, restoranlar, fabrikalar, kiliseler, oteller, hastaneler, dükkanlar ve apartmanlar. Bu yapıların 20'si Venedik Surları içinde, 20'si ise dışındaki bölgelerde bulunuyor.
Sergide Kıbrıs modernizminin ikonik örnekleri arasında Rum Kıbrıslı baş duvar ustası Pavli tarafından inşa edilen Çağlayan barı, Baf Kapısı'nın yanında Panayiotis Stavrinides'in tasarladığı Pallas sineması, Ledra caddesindeki Zembylas ve Kythreotis tarafından tasarlanan Kudüs Patrikhanesi ofis binası ve Eleftheria meydanının yanında bulunan, Costas Vafeades ile Dinos Fissentzides'in 1965-1973 yılları arasında tasarladığı Colocassides emlak binası gibi yapılar bulunuyor.
Bunların yanı sıra 1954'te İstanbul caddesinde inşa edilen ve Loucas Hadjilukas'a atfedilen Boyacı dükkanları ve apartmanları, Shakespeare bulvarında 1960'larda Ahmet Vural Behaeddin ve Ercan Hıfzı'nın tasarladığı Oğuz Başak evi ve Çağlayan yakınlarında Abdullah Onar'ın tasarladığı Hüseyin Sarper konutu da sergide yer alıyor.
Sergide gösterilen tüm yapılar 1930'lar ile 1970'ler arasında inşa edildi. Ancak Neophytou ve Ünsal'ın belirttiği gibi, mimari önemlerine rağmen bu binaların önemli bir kısmı bugün boş ve yıkılma tehlikesi altında.
Ünsal, "İşte bu yüzden bunları yeniden tanıtmak ve insanları varlıklarından haberdar etmek bizim için çok önemli," diyor. "Sadece mimari değerleri ve güzellikleri için değil, çoğunun ortak mirasımızı temsil ettiği için de önemli. Araştırmamıza göre bazı Türk Kıbrıslı aileler, bu tarafta binalar tasarlayıp inşa eden Rum Kıbrıslı mimarlarla çalıştı; ayrıca güneydeki bazı binalar da Türk Kıbrıslı mimarlar tarafından tasarlandı. Yani bu binalar ve onların hikayeleri hepimize ait."
Neophytou ise dikkatli olunması gerektiği konusunda uyarıyor: "Giderek daha fazlasını kaybediyoruz ve bunun son bulması gerekiyor."
Modern Lefkoşa projesinin bölünmüşlüğün iki yakasına ilettiği mesajı, Lefkoşa'nın iki belediye başkanı Charalambos Prountzos ve Mehmet Harmancı da paylaşıyor. İki başkan, 2026 Avrupa Kültürel Miras Zirvesi'ndeki konuşmalarında Lefkoşa'nın mirasının önemini vurguladı. Ayrıca öncüleri Lellos Demetriades ve Mustafa Akıncı'nın 1970'lerde Lefkoşa Master Planı (NMP) ile kurduğu yakın iş birliğini yeniden tesis edeceklerine söz verdiler.
Prountzos, sergi açılışından sonra Cyens Merkezi'nde düzenlenen 2026 Avrupa Miras Merkezi Forumu'nda yaptığı konuşmada, "Vizyoner öncülerimizin izinden gidecek birkaç önemli proje üzerinde anlaştık," diye duyurdu.
