Makarios Hastanesi'nde tedavi gören bir yenidoğan bebekteki legionella vakası, genellikle fark edilmeyen bir riski gündeme getirdi. Bir bakteri su tesisatında, depolarda ve duşlarda çoğalabiliyor. Bu durum, sağlığı çok hassas olan insanların kaldığı mekânlarda bile yaşanabiliyor. Bu riski önlemenin sorumluluğu kimde? Hastaneler, huzurevleri, oteller ve askeri kamplar ne sıklıkla denetleniyor? Legionella tespit edildiğinde ne oluyor? Sorun bizim evimizi ne ölçüde ilgilendiriyor?
Legionella, yaşlılar, bağışıklığı baskılanmış kişiler ve altta yatan hastalığı olanlar için özellikle tehlikeli olan ciddi bir zatürre türü olan Lejyoner hastalığına yol açabilir. Bakteri, suyun durgun kaldığı, tesisatın düzgün bakılmadığı ve sıcaklığın yaklaşık 20 ile 45 derece Santigrat arasında olduğu ortamlarda daha kolay çoğalır.
Enfeksiyon genellikle, duşlardan ya da soğutma kulelerinden çıkan kirli suyun küçük damlacıklarının solunmasıyla bulaşır. Genellikle insandan insana geçmez ve suyun içilmesi de yaygın bir bulaşma yolu değildir. Bu yüzden yalnızca binaya giren suyun kalitesi değil, binanın iç tesisatının durumu da önemlidir.
2001 tarihli Özel Hastaneler Yasası yıllık ve olağanüstü denetimler öngörüyor. Denetimi Özel Hastaneler Müfettişi yapıyor, müfettişler ise çalışma koşullarını ve ilgili kayıtları inceliyor. Çalışma ruhsatının geçerlilik süresi iki yıl. Ancak bu, denetimlerin yalnızca ruhsat yenilenirken yapıldığı anlamına gelmiyor.
Bununla birlikte genel denetimler ile legionella için yapılan numune alımları birbirinden farklı. 2023 tarihli İnsani Tüketim Suyunun Kalitesi Yasası, hastane birimleri, yaşlı bakım merkezleri, ıslahevleri ve büyük turistik tesisleri kapsayan «öncelikli tesislere» özel önem gösteriyor.
Gazetemize açıklamasında Sağlık Hizmetleri Başkanı Irodotos Irodotu, Devlet Genel Kimya Laboratuvarı ile birlikte hastaneler, huzurevleri, oteller ve askeri kamplarda önleyici denetim protokolü uygulandığını söyledi. Sağlık Hizmetleri numune alıyor, bu numuneler Devlet Genel Kimya Laboratuvarı tarafından analiz ediliyor. Yayımlanan kılavuzlar, hastane ve sağlık merkezlerinde aylık denetimlerden, askerlik öncesi askeri kamplarda ise denetimlerden söz ediyor. Ancak bu aylık sıklığın özel hastanelerin tamamı için geçerli olup olmadığı açıklığa kavuşmuş değil. Diğer tesislerin ne sıklıkla denetlendiği de belli değil.
Lefkoşa'daki doğum kliniğinde, enfeksiyonun yaşandığı yerde, vaka açıklanmadan önce 7 Ekim'de planlı bir numune alımı yapıldı. İlk testlerde su şebekesinin iki noktasında legionella bulundu. Ardından hastaneden ve ailenin evinden ek numuneler alındı. Ancak Cuma günkü açıklamaya göre ön sonuçlar enfeksiyonun kaynağı konusunda net bir yanıt vermedi. Daha özel analizlerin yapılması gerekti ve kesin sonuçların önümüzdeki hafta açıklanması bekleniyor. Doğum kliniği kapalı tutulmaya devam ediyor. Bebeğin durumu kritik ama stabil olarak tanımlanıyor.
Önleme ve alınacak önlemler
Sorumluluk yalnızca devlette değil. Tesis işletmecileri su tesisatını bakımlı tutmak, sıcaklık ve dezenfektan seviyelerini kontrol etmek ve kayıt tutmak zorunda. İş Denetimi Dairesi, yazılı bir risk değerlendirmesi ve önleyici bir programın gerekliliğine dikkat çekiyor. Olumsuz bir laboratuvar sonucu, sürekli bakımın yerini tutmaz.
Legionella tespit edildiğinde, bakterinin yoğunluğu, bulunduğu nokta ve hangi insanların maruz kalabileceği değerlendiriliyor. Yasa, litrede 1.000 koloni oluşturan birim sınırını bir eşik değer olarak belirliyor. Ancak özellikle bir vaka yaşandığında, bundan daha düşük yoğunluklarda bile müdahale gerekebilir. Alınabilecek önlemler arasında dezenfeksiyon, teknik düzeltmeler, yeni numune alımları ya da kullanım kısıtlamaları var. Halk sağlığı için ciddi bir risk olması durumunda, özel hastanenin çalışma ruhsatı geçici olarak askıya alınabiliyor. Bu olay da tam olarak böyle bir durumda gerçekleşti.
Dezenfeksiyon ile bir tesisatın yeniden güvenli olduğunun doğrulanması iki ayrı aşama. Düzeltici müdahalelerden sonra yeniden değerlendirme yapılması ve uygun görüldüğünde tekrarlanan numune alımlarının gerçekleştirilmesi gerekiyor. Bakterinin bir boruda bulunması, tek başına bir hastanın o borudan enfekte olduğunu kanıtlamıyor.
Yenidoğan ve yoğun bakım ünitelerinde, hastaların son derece hassas olduğu bu ortamlarda, vakaların erken tanınması, olası maruz kalan kişilerin izlenmesi ve enfeksiyon kontrol komitelerinin etkin çalışması kritik önem taşıyor.
Evlerimizde
Legionella evlerdeki tesisatta da çoğalabilir, özellikle su durgun kaldığında. Depoların ve güneş enerjili şofben sistemlerinin yaygın kullanıldığı Kıbrıs'ta bakım büyük önem taşıyor. Olası çoğalma noktaları arasında borular, duşlar, musluklar, depolar ve bazı nemlendiriciler var. Buna karşılık, yaygın kullanılan split tip klimalar legionella için olağan bir kaynak değil. Bunu Irodotu da açıkça belirtti.
Sağlık Bakanlığı'nın Sağlık Hizmetleri, bakımın ve durgun sudan kaçınmanın önemini vurguluyor. ABD'li CDC'nin pratik önerileri de temel alınarak şunları yapabiliriz:
- Duş ve musluk armatürlerini tuz ve kireç birikintilerinden temizlemek,
- Depoları, filtreleri ve şofbenleri üreticilerin talimatlarına göre bakımını yapmak,
- Uzun süredir kullanılmayan musluk ve duşları en az bir hafta süreyle akıtmak ve damlacık solunumundan kaçınmak,
- Nemlendiricileri düzenli olarak temizlemek ve sıcak su ayarını bir teknisyene kontrol ettirmek. Bu sırada haşlanmaya karşı önlem almak.
Diğer tehlikeli bakteriler
Legionella, su tesisatında çoğalabilen ve sağlık sorunlarına yol açabilen tek bakteri değil. Bazı mikroplar savunmasız hastalar için doğrudan tehlike oluştururken, diğerleri esas olarak kirlenmenin göstergesi olarak kullanılıyor. Hepsi aynı davranışı göstermiyor ve aynı testlerle aranmıyor.
Bunun tipik bir örneği pseudomonas (Pseudomonas aeruginosa). Lavabo ve giderler gibi nemli ortamlarda gelişir ve uygun kurallara uyulmazsa ekipmanı kirletebilir. Hastanelerde özellikle endişe verici, çünkü zatürreye, yara, idrar yolu ya da kan enfeksiyonlarına yol açabiliyor. Bazı türleri ayrıca antibiyotiklere dirençli.
Tüberküloz dışı mikobakteriler de su ağlarında ve boruların biyofilminde hayatta kalabiliyor. Bağışıklık sistemi zayıflamış ya da kronik akciğer sorunları olan kişilerde enfeksiyona yol açabiliyorlar.
E. coli ve enterokoklarda durum farklı. Bunların içme suyunda bulunması, olası dışkı kaynaklı kirlenmenin bir göstergesi. Legionella ile aynı risk mekanizmasının belirtisi değil. Yasa, 100 mililitrelik bir numunede bu bakterilerin hiç bulunmamasını şart koşuyor. Bu nedenle her mikroorganizmanın izlenmesi, farklı ölçütler, testler ve önlem yöntemleri gerektiriyor.
