Paul Newman’ın başrolünde olduğu ve boşuna kaçışlarıyla bilinen filmden Kıbrıs sorununa ve geleceğin tarihçisine uzanan bir yazı.
1967 yapımı Cool Hand Luke filmini Paul Newman’la birlikte izlemiş olabilirsiniz. Son yıllarda Kıbrıs’taki gelişmeleri izlerken aklıma sık sık bu filmden bir sahne geliyor: Hapishane müdürü, Teksas aksanıyla Luke’a yani Newman’a şöyle diyor: “Burada bir iletişim başarısızlığı var.” 1991’de Guns N’ Roses grubu bu sözün kaydını Civil War şarkısının girişinde kullandı. Luke kaçmaya çalışıyordu, her seferinde aynı sonuçla karşılaşıyordu: Yeniden yakalanıyor ve tecride atılıyordu. Onu cesaretlendiren arkadaşları aslında kendi çıkarları için yapıyordu bunu: Kendilerine benzer birinin kurallara meydan okumasını görmek istiyorlardı, aynı zamanda itaatkar kaldıkları sürece kendilerinin güvende olduğunu bilmenin rahatlığını yaşıyorlardı.
Görünüşe göre biz de Kıbrıs’ta aynı oyunu defalarca oynuyoruz. “İyi çocuklar” olarak hapishanemizde güvende olmayı yeterli görüyoruz ve yabancıların, BM’nin vb. bize alkış tutacağını sanıyoruz. Aynı zamanda yavaş yavaş olumlu sonuç vereceğine inandığımız akıllı bir strateji izlediğimizi düşünüyoruz. Her yeni adımı, not düşmekle yetinse bile, olumlu karşılıyoruz, hatta Lenin’in “Bir adım ileri, iki adım geri” sözünü andırsa bile. “Aynı şeyi tekrar tekrar yapıp farklı sonuç beklemek deliliğin tanımıdır” sözünü Einstein söylememiş olabilir, muhtemelen Anonim Alkolikler toplantısında dile getirilmiştir, ama yıllardır nasıl “müzakere ettiğimizi” çok iyi anlatıyor; sanki birtakım Ünlü Alkolikler gibi başarısızlığa bağımlıyız.
Cool Hand Luke’a ve hapishane müdürüne dönersem, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin özel temsilcisi bize “Hiçbir şey olmadı. Herkese güle güle. Bana güle güle, Guterres’e güle güle” diyerek kapıyı vurup gidecekmiş gibi tehdit ettiğinde, bu da bir iletişim başarısızlığıdır. İyi niyetli hanımefendi hiçbir şeyi anlamamış görünüyor; ne işinin ne de Kıbrıs’ta olan bitenin farkında. Gözle görülür olanı açıklamaya çalışmak ne kadar zor: İstiladan sonra işgalci Türk ordusunun varlığı, fiili bölünme ve iki devlet talebi. Sorun her gelen hanımefendi veya beyefendide değil. Evlilik danışmanı gibi sorunlu bir çifti barıştırmaya çalışan bir tavırla bizi öğütlemeye gelen herkeste değil. İletişimdeki yetersizlik 1974’ten bu yana her hükümetin kendisinde. Sanki duymayan kulaklara sesleniyoruz, anlaşılmaz bir işaret diliyle ve aynı anda Braille alfabesiyle.
Kıbrıs Arkeoloji Müzesi’nde bu dönemde “With What Remains” yani “Geriye Kalanla” başlıklı görsel bir sergi sergileniyor. Leonidios Toumbouris ve Andreas Mallouris’in iki sanatçının eserleriyle “konuşan” sergideki eserleri, Kıbrıs’ta yaşamış ve iz bırakmış antik uygarlıkların kalıntılarını izlerken, kendimizden geriye ne kalacağını, gelecek kuşaklara ne gibi kültürel bir iz bırakacağımızı sordum. Beton dışında ne bırakacağız? Küresel bir kendini yok etme eğilimi varken gelecek kuşaklar olacak mı varsayımıyla, onlar bizim kim olduğumuzu ve nasıl yaşadığımızı anlayabilecek mi? Maddi kalıntılar kadar somut olmayan kültürün kalıntıları da olacak mı ve insanlar bizim birbirimizle iletişim kuramama yetersizliğimiz hakkında ne diyecek?
Geleceğin tarihçisinin dönemimizle uğraşırken duyacağı şaşkınlığı hayal ediyorum. “Güven İnşa Edici Önlemler”in Kıbrıs sorununa çözüm getireceği düşüncesi karşısında ne düşünebilir? “Otoban engelleri” sözcüğünün neyi temsil ettiğini anlamaya çalışabilir. Bir taraftan diğerine kontrollü geçiş noktalarının sayısının artırılmasının adadaki insanların arasında güven inşa edeceğini ve bunun bölünmeyi engellemek yerine meşrulaştırıp kalıcı hale getireceğini nasıl anlayabilir? Üçüncü bir taraf diğerine ne yapıp ne söyleyeceğini dayattığında iki taraf nasıl anlaşabilir? Kim kimin neye güvenecek?
Müzakere anlayışımızın ve dönemimizin en anlaşılmaz noktalarından biri “fırsat” kavramıdır. Fırsat gelir, geçer, her seferinde “son” olarak geri döner. Bize girmeden önce kapanacakmış gibi açılıp kapanan pencerelerden yetişip içeri girmemiz ya da kaçmamız için çeşitli kişiler tarafından teşvik ediliriz. Geleceğin tarihçisi –varsa– bu varsayılan stratejimizin ne mantığını ne de amacını anlayamayacaktır. Onu, bu saçmalığı açıklayabilecek gizli bir motivasyon bulmaya çalışırken hayal ediyorum, belki de Yapay Zeka kullanarak. Bana derdiniz, bugün kendimizi hangi araçla, doğal ya da yapay, anlamaya çalışsak da anlayamıyoruz.