Hukukun üstünlüğünü güçlendirmedeki somut insan katkısı, yasaya uymamızla ve başkalarına karşı günlük davranışımızla kendini gösterir. Kurumların ve yasaların tek başına hukukun üstünlüğünü güçlendirmeye yetmediği açıktır. Yasa ne yapmamız ya da yapmamamız gerektiğini belirler; ancak etkinliği, tüm vatandaşların ve kamu görevlilerinin uygulamada nasıl hareket ettiğine de bağlıdır.
Hukukun üstünlüğü demokratik düzenin temel ilkesidir ve kamu gücünün yasaya tabi olmasını, keyfiliğin dışlanmasını sağlar. Güçlenmesinin ön koşulu, hukuka saygı kültürünün varlığıdır. Bu kültür, herkesin toplumsal konumu ya da makamı ne olursa olsun yasaya ve yurttaşlarının yasal haklarına saygı duyduğunda ortaya çıkar. Bu anlamda hukukun üstünlüğü yalnızca devlet kurumlarının işleyişini değil, insan davranışını da ilgilendirir; yaptığımız eylemler hukuki düzeni ya güçlendirir ya da zayıflatır.
İnsan katkısının önemi, günlük sosyal ilişkileri düzenleyen yasalar üzerinden özellikle belirginleşir. Tipik örnek, Asliye Haksız Fiiller Yasası Kef. 148’in 46. maddesidir ve özel rahatsızlık konusunu düzenler. Sürekli gürültü, hoş olmayan kokular ya da benzer rahatsızlıklar koşullara bağlı olarak komşular arasında anlaşmazlıklara ve hatta davalara yol açabilir. Düzenleme, komşuların hakları arasında makul bir denge arar. Rahatsızlık hukukunun taşıdığı karşılıklılık mantığı, altın kuralı anımsatır: başkalarına kendilerine davranılmasını istedikleri gibi davranmak. Haklara saygı duyulduğunda ve kendi haklarımızı kullanırken yasaların koyduğu sınırlar tanındığında, hukuka uygunluk kültürü aktif olarak beslenir ve bu da hukukun üstünlüğünü güçlendirir.
Bir kişinin kullandığı yetki ne kadar büyükse, iyi örnek olma sorumluluğu da o kadar büyüktür; çünkü kamu makamında bulunanların davranışları vatandaşların devlete güvenini etkiler. Kamu gücünü kullananlar için yasa saygısı yalnızca iyi bir örnek değil, temel bir yükümlülüktür. İnsan faktörünün önemini GRECO’nun Kıbrıs hakkındaki değerlendirme raporu da ortaya koyuyor. Beşinci Değerlendirme Turu kapsamında hazırlanan rapor 2 Ekim 2023’te yayımlandı. Raporda 22 öneri yer aldı; bunların 13’ü merkezi yönetime, 9’u Polis’e ilişkin. Merkezi yönetimi ilgilendiren öneriler özellikle en üst düzey yürütme görevlerini yürüten kişilerin bütünlüğü ve etik davranışına odaklandı. GRECO, hükümet üyeleri ve danışmanları için etik kodlarının benimsenmesini ve en üst düzey kamu görevlilerinin bütünlük ve yolsuzluk önleme konularında düzenli eğitim almasını önerdi.
Uyum raporu Eylül 2025’te yayımlandı. GRECO, Kıbrıs’ın kaydettiği önemli ilerlemeyi kabul etti ve Yolsuzlukla Mücadele Bağımsız Kurumu’nun etik kodlarının benimsenmesi ile eğitim programlarının düzenlenmesini özellikle vurguladı. Bununla birlikte bazı öneriler yalnızca kısmen hayata geçirildi ya da yerine getirilmedi. GRECO özellikle en üst düzey yürütme görevlerini yürüten kişilerin bütünlüğünü güçlendirmek için koordineli bir stratejinin oluşturulmasına ve kamu görevlilerinin mal varlığı bildirimlerinin daha sık sunulmasına duyulan ihtiyacı vurguladı. GRECO’nun önerilerinin hedefi, hukukun üstünlüğünün güçlenmesinin yalnızca kurumsal mekanizmaların ve etik kuralların oluşturulmasına değil, kamu gücünü kullananların kişisel bütünlüğüne, sorumluluğuna ve davranışına da bağlı olduğunu gösteriyor.
Sonuç olarak hukukun üstünlüğünün güçlenmesi, hukuka uygunluk ve bütünlük kültürünün oluşmasını gerektirir; burada sorumlu davranış ve kurumlara ile başkalarının haklarına saygı kendiliğinden bir değer haline gelir. Bu değer ve tutumların kazanılması, aile ve okul yaşamı başta olmak üzere daha küçük yaştan itibaren geliştirilmesiyle kolaylaşır. Zira hukukun üstünlüğü, yetiştirilmesi gereken ve verimli bir zemin isteyen bir ilkedir.
Yönetmen Zacharias Poutziouris D.E.P.E.
