Birçok insan için, lezzetli bir hamburger ya da soğuk bir bira düşüncesi zihinde canlı bir görüntü canlandırır ve kişiyi harekete geçirir.
Düşünce ile eylem arasındaki bu bağlantının net bir işlevi vardır: Bizi yaşam için gerekli olan şeyleri elde etmeye motive eder.
Ancak bazı kişilerde bu süreç bozulabilir. Bu ödüllendirici uyaranlarla aşırı meşguliyet, obeziteye yol açan aşırı yeme ve alkol kötüye kullanımı gibi madde fazla tüketim bozukluklarına yol açabilir.
1970'lere uzanan araştırmalar, canlı zihinsel imgeler ile uyuşturucu bağımlılığı arasında bağlantı olduğunu göstermiştir.
Arzulama ile tüketim arasındaki bu bağı anlamak, bağımlılığı anlamanın merkezinde yer alır. Bu durum onlarca yıldır sinirbilimin kavrayamadığı bir konuydu, ancak kilo kaybı için yeni bir ilaç sınıfının ortaya çıkışı, bunu anlamak için ihtiyacımız olan anahtarı bize vermiş olabilir.
Ozempic ve Wegovy'yi de içeren bu yeni ilaçlar, GLP-1 hormonunu taklit ederek insülin salınımını uyarır, sindirimi yavaşlatır ve tokluk hissini artırır. GLP-1 agonistleri olarak bilinen bu ilaçlar, başlangıçta kan şekerini kontrol etmeye yardımcı oldukları için tip 2 diyabet tedavisinde kullanılıyordu.
Bu ilaçları kullanan kişiler, yan etki olarak ayrıca çok fazla kilo kaybetti; bazı durumlarda bu kayıp, bariatrik cerrahiden beklenen miktara neredeyse eşitti.
Ancak daha az bilinen bir başka etkisi daha var. İnsan çalışmaları, GLP-1 agonistlerinin alkol tüketimini azalttığını gösteriyor. Hayvanlar üzerinde yapılan klinik öncesi çalışmalar ise bu ilaçların kokain, amfetamin, afyon ve nikotin kullanımını da azalttığını ortaya koyuyor.
Bu ilaçlar, beynin ödül sistemi hakkındaki düşüncelerimizi değiştiriyor. Ayrıca obezite, alkol bağımlılığı ve diğer bağımlılık yapıcı maddelerin tüketimi için yeni tedavi seçenekleri sunabilir.
Beyin Ödül Uyaranlarını Nasıl Düzenler?
Beynin, nörotransmitter dopamini üreten bölgelerle ilişkili 'ödül devresi' hakkında makul bir anlayışa sahibiz.
Ventral tegmental alan (VTA) ve nucleus accumbens (NAc) adı verilen bu beyin bölgeleri, on yıllardır ödül üzerine araştırmaların konusudur. GLP-1'in beyindeki etki mekanizmasını araştırmak için en belirgin aday bölgelerdir. Ancak bu bölgeler, yeterli yoğunlukta GLP-1 reseptörü içermez ve doğrudan mekanizma olmaları olası değildir.
Bu nedenle, GLP-1 ilaçlarının tüketim karşıtı etkisini anlamak için diğer beyin bölgelerini de değerlendirmeliyiz.
Dopamin üreten beyin bölgelerinin bir 'üst' adımında, lateral septum adı verilen bir bölge bulunur. Bu beyin yapısı, tarihsel olarak duygusal düzenleme ile ilişkilendirilmiştir.
1953 yılında, ABD'li öncü davranış araştırmacıları Joseph Brady ve Walle Nauta, lateral septum hasarlı hayvanların saldırganlığında artış gözlemleyerek 'septal öfke' terimini türetti. Oysa bu beyin bölgesinin doğrudan uyarılması saldırganlığı azaltıyordu.
Çok daha yeni çalışmalar, lateral septumu bir sinirsel bağlantı ağının merkezine yerleştirdi. Bu, onun işlevi hakkındaki düşüncelerimizi yeniden şekillendirdi.
Lateral septum ile hipotalamus adı verilen başka bir bölge arasındaki bağlantı muhtemelen septal öfkeden sorumlu olsa da, lateral septum çeşitli işlevlere sahip birçok başka bölgeyle de bağlantılıdır.
Beynin Ödül Kontrol Merkezi
Lateral septum, birincil girdilerinin büyük kısmını hipokampus adı verilen bir beyin bölgesinden alır.
Bu bölge, uzun süreli 'epizodik anılar' oluşturmamızı sağlayan yer olarak bilinir. Hipokampus hasarının ünlü bir vakası olan Henry Molaison (Hasta HM), epilepsi ameliyatının ardından yeni anılar oluşturamamıştı. Geçmişi olmadan, sürekli şimdiki zamanda yaşadı.
Hipokampus ayrıca, kişinin uzaydaki konumu ve yakın zamanda yapılan araştırmalara göre zaman hakkındaki düşüncelerine karşılık gelen nöronlar olan dikkat çekici 'yer hücreleri'ni içerir.
Bu 'neredeyim ve saat kaç' bilgisi lateral septuma iletilir. Önemli bir araştırma, lateral septumun da yer hücreleri içerdiğini, ancak bu hücrelerin ödüllere güçlü bir şekilde yanıt verdiğini gösterdi. Bunlar, hipokampustan gelen 'neredeyim ve ne zamandayım' bilgisine 'burada iyi olan nedir' bilgisini ekler.
Kritik olarak, lateral septum bu bilgiyi normalde ödülle ilişkilendirdiğimiz dopamin üreten bölgelerle paylaşır.
Sinirbilimciler artık lateral septumu, ödülleri 'düşünmemizi' (onlara dair bilinçli algımızı) sağlayan ve beynin ödül sisteminde dopamin üreten mekanizmalarla iletişim kurarak onlar hakkında iyi hissetmemizi sağlayan beyin bölgesi olarak görüyor.
Lateral septumu GLP-1 agonistlerinin tüketim karşıtı etkisinin arkasındaki mekanizma olarak düşünmek için son bir neden daha var: Bu bölge GLP-1 reseptörleri ile tamamen dolu.
Yeni araştırmalar bunun mekanizma olduğuna işaret ediyor. Yakın zamanda, lateral septumda doğrudan GLP-1 aktivasyonunun farelerde yiyecek tüketimini azalttığı gösterildi. Bu yılın başlarında başka bir çalışma aynı durumu alkol tüketimi için de ortaya koydu.
Kendi laboratuvarım bu yıl, GLP-1 ilaçlarının lateral septumdaki, diğer beyin bölgeleriyle bu kadar etkili iletişim kurmasını engelleyebilecek bir tür aktiviteyi azalttığını gösterdi.
Bu bulgular, beynin ödülleri nasıl işlediğine dair anlayışımızı yeniden şekillendiriyor ve lateral septumu aşermelerin merkezi olarak kesin bir şekilde ön plana çıkarıyor.
