Kültürel Miras Teknik Komitesi'nin katkılarıyla 2008 yılından bu yana Kıbrıs genelinde 210'dan fazla anıt koruma altına alındı, restore edildi veya yeniden canlandırıldı. Komite'nin Rum Kıbrıslı Eş Başkanı Sotos Ktoris, aynı dönemde 70'ten fazla Hristiyan ve Müslüman mezarlığının da bakımlarının yapıldığını açıkladı.
Lefkoşa'daki Kıbrıs Bankası Kültür Merkezi'nde, Komite'nin çalışmalarına adanan Kıbrıs Bilim, Sanat ve Letters Akademisi etkinliğinde konuşan Ktoris, kültürel mirasın korunmasının tarihe karşı bir sorumluluk olduğunu belirtti. Ktoris, bu çalışmaların aynı zamanda Rum ve Türk Kıbrıslılar arasında iş birliği, güven inşası ve uzlaşma alanı oluşturduğunu vurguladı.
"Yer - Zaman - İnsanlar" başlıklı konuşmasında Ktoris, Kıbrıs'ın kültürel mirasının mevcut bölünme sınırlarıyla kısıtlanamayacağını ifade etti. Bu mirasın, adanın tarihini yalnızca bir topluluğa ait kılan ulusal anlatılara sığdırılamayacağını kaydetti.
Kıbrıs'ın tarih boyunca farklı kültürlerin ve dinlerin kesişme noktası olduğunu belirten Ktoris, bu etkileşimin mimariden yer isimlerine, geleneklerden mutfak kültürüne kadar her alanda iz bıraktığını söyledi. Ktoris, tüm bunların adanın kendine has kültürel kimliğini oluşturduğunu ve tüm insanların ortak mirası olduğunu belirtti.
Komite'nin 2008'den beri yürüttüğü çalışmalar; kiliseler, manastırlar, camiler, tekkeler, orta çağ kaleleri, su kemerleri, su değirmenleri, arkeolojik alanlar ve Osmanlı hamamları dahil 210'dan fazla anıtı kapsıyor.
Bu projeler arasında Apostolos Andreas Manastırı, Gazimağusa'daki Othello Kulesi, Martinengo ve Ravelin burçları, Panagia tis Lysis, Panagia Apsinthiotissa, Panagia Kanakaria, Larnaka'daki Tuzla Camii, Soloi Antik Tiyatrosu ve Aphroditon arkeolojik alanı yer alıyor.
Ktoris, anıtların kurtarılması için birlikte çalışan Rum ve Türk araştırmacıların, mühendislerin ve diğer profesyonellerin katkılarına değindi. Ayrıca Komite'nin Danışma Kurulu'nun ve projelerin teknik denetiminden sorumlu olan Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP)'nın rolünü övdü.
İki toplumdan uzmanların teknik zorlukların yanı sıra Kıbrıs'taki siyasi koşullardan kaynaklanan engeller ve hassasiyetlerle mücadele ettiğini belirten Ktoris, "Kiliselere ve çan kulelerine bakan eller, aynı zamanda minareleri ve camileri onarıyor, Hristiyan ve Müslüman mezarlıklarını restore ediyor" diyerek Komite'nin günlük gerçekliğini anlattı.
Avrupa Birliği'ni bu çabaların en önemli finansörü olarak tanımlayan Ktoris; Kıbrıs Kilisesi, Cumhurbaşkanlığı aracılığıyla devlet, EBKAF, yerel topluluklar ve uluslararası kuruluşların katkılarının da çok değerli olduğunu ekledi.
Buna rağmen ihtiyaçların hala büyük olduğunu ve mevcut kaynakların tüm gerekli projeler için yeterli gelmediğini ifade eden Ktoris, zamanın yıpratıcı etkisine karşı birçok anıtın beklemek zorunda kaldığını, bu nedenle önceliklendirme yapmak zorunda kaldıklarını söyledi.
Bu süreci Sisyphus mitine benzeten Ktoris, ancak Komite söz konusu olduğunda emeğin boşa gitmediğini belirtti. Ktoris, tamamlanan her projenin kalıcı bir değer bıraktığını, kurtarılan her anıtın insanlar arasında yeni bir bağ kurduğunu ve uzlaşmaya giden uzun yolda küçük bir adım olduğunu ifade etti.
Mezarlıkların restorasyonu, Cumhurbaşkanı Nikos Christodoulides ile dönemin Türk Kıbrıslı lideri Ersin Tatar arasında mart 2025'te varılan anlaşmanın ardından Komite'nin çalışmalarında ayrı bir yer edindi.
Ktoris'e göre, yerel toplulukların önemli katkılarıyla ada genelinde 70'ten fazla mezarlık restore edildi. Birçok Hristiyan ve Müslüman mezarlığının terk edildiğini, tahrip edildiğini ve mezar taşlarının yok olduğunu, hatta bazı mezarlıkların tamamen ortadan kalktığını anlatan Ktoris, bu durumun Kıbrıs'taki bölünmenin en acı verici yönlerinden biri olduğunu belirtti. Mezarlıkların onarılmasının, karşı topluluğun hafızasına duyulan somut saygıyı temsil eden güçlü bir güven inşa tedbiri olduğunu açıkladı.
Ktoris ayrıca, onlarca anıtın üç boyutlu kopyalar, sanal turlar ve etkileşimli uygulamalarla dijital olarak belgelendiği Dijital Kültürel Miras Girişimi'ne değindi.
Yeni nesillerin köken aldıkları yerlerle bağlarının giderek zayıfladığını belirten Ktoris, bu girişimin önemini vurguladı. Kıbrıs sorununun çözümü geciktikçe, bu yerlerde yaşamış insanlar hayata veda ettikçe, genç nesillerin mevcut bölünmeyi normal görme riskinin arttığı konusunda uyarıda bulundu.
Anıtların korunmasının sadece tarihi kalıntıları saklamak değil, aynı zamanda insanların mekanlarla olan ilişkisini korumak ve bu yerlerin yeniden tüm toplulukların yaşamının bir parçası olması ihtimalini yaşatmak olduğunu kaydetti.
Ktoris sözlerini tamamlarken, farklı tarihi deneyimlere ve yaklaşımlara rağmen Komite'nin Rum ve Türk üyelerinin ortak kültürel mirası kurtarma konusunda aynı vizyonu paylaştıklarını vurguladı. Ktoris, "Başkalarının acısını kabul etmek bizimkini yok etmez, tıpkı karşı tarafın kimliğine saygı duymanın kendi kimliğimizden vazgeçmek anlamına gelmemesi gibi" dedi.
Geçmişin trajedilerinin geri döndürülemeyeceğini ancak insanların tarihle nasıl yüzleşeceklerini ve gelecekte nasıl hareket edeceklerini seçebileceklerini belirten Ktoris, "Bugünkü bölünmeyi Kıbrıs'ın kaçınılmaz geleceği olarak kabul etmeyelim" diyerek konuşmasını bitirdi.