Kuzey Kıbrıs Yüksek Mahkemesi Başkanı Bertan Özerdağ, Pazar günü yaptığı açıklamada, yargı sisteminde kapsamlı reformların hayata geçirilmesi için referandum yapılması çağrısını yineledi. Özerdağ, bu reformların yargının daha hızlı ve verimli çalışmasını sağlayacağını belirtti.
Özerdağ, kuzeydeki Tak haber ajansına yaptığı açıklamada, “Anayasa değişikliği, yüksek mahkeme yargıç sayısının artırılmasını, idari davaların ilk derece mahkemesi olarak bölge mahkemelerinde görülmesini, üç kademeli bir yargı sistemine geçilmesini ve idari davalarda tazminat düzenlemelerinin önünü açmayı hedefliyor” dedi.
Kuzey Kıbrıs hukuk sistemine göre bu tür değişikliklerin yürürlüğe girmesi için referandum yapılması gerekiyor. Özerdağ, iktidar koalisyonu tarafından bu yönde bir yasa tasarısının kuzeydeki yasama organına gönderildiğini ve konunun halen yasama organının hukuk işleri komisyonunda beklediğini söyledi.
Ancak kuzeydeki yasama organının 1 Ekim'e kadar sürecek uzun yaz tatiline girmesi nedeniyle, konunun en az birkaç ay daha görüşülmesi mümkün görünmüyor.
Özerdağ, “Yargının gelişmesi ve hızlanması için anayasa değişikliği çok gerekli. Geçmişe kıyasla bu ihtiyaç daha da arttı. Bu değişiklik, yargının gelişmesi, yargı süreçlerinin hızlanması ve kapasitenin artırılması için artık hayati önem taşıyor” ifadelerini kullandı.
Dört maddelik yargı reformu planı, Özerdağ ve Barolar Birliği Başkanı Hasan Esendağlı tarafından geçen yıl Aralık ayında sunulmuştu. İkili, o dönemde referandumun en geç Mart ayına kadar yapılması gerektiğini söylemişti.
Ancak bu gerçekleşmedi ve 'başbakan' Ünal Üstel'in Şubat ayında referandumun Mayıs ayında yapılması gerektiğini söylemesine rağmen bu plan da suya düştü.
Üstel, bu yıl 6 Aralık'ta kuzeyde aynı gün hem genel seçim hem de yerel seçim yapmayı planlıyor. Ancak Özerdağ ve Esendağlı, Aralık ayında referandumun başka bir seçimle aynı gün yapılmasına karşı uyarıda bulunarak, referandumun “siyasetten bağımsız ve sadece yargıya odaklı” olmasını istediklerini belirtmişti.
Dört maddelik planın ilk maddesi, kuzeydeki yüksek mahkemenin mevcut sekiz yargıçtan oluşan yapısının 11'e çıkarılmasını ve bu 11 üyeli yapı içinde mahkemenin çeşitli işlevleri için “uzmanlaşmış yapılar” oluşturulmasını öngörüyor.
Bu işlevler arasında hukuk, ceza ve aile daireleri, yüksek idare mahkemesi ile mahkemenin seçim, referandum ve anayasa konularındaki görevleri yer alıyor.
İkinci madde tamamen idari yargıyla ilgili. Özerdağ ve Esendağlı, yüksek idare mahkemesinde idari yargı alanında yaklaşık 800 dosyalık bir birikim oluştuğuna dikkat çekti. Bununla mücadele etmek için kuzeyin altı idari bölgesinde (Gazimağusa, Girne, Lefke, Güzelyurt, Kuzey Lefkoşa ve İskele) “daha basit idari işlemler” olarak tanımladıkları davalara bakmak üzere bölge idare mahkemeleri kurulmasını önerdiler. Mevcut yüksek idare mahkemesi ise bölge idare mahkemesi kararlarına itiraz edenler için temyiz mercii olarak görev yapacak.
Plan kapsamında, Taşınmaz Mal Komisyonu ile ilgili davalar veya kuzeydeki bakanlar kurulu kararları gibi “kritik” olarak değerlendirilen davalar doğrudan yüksek idare mahkemesine götürülebilecek. Ayrıca yüksek idare mahkemesine tazminat ödenmesine hükmetme yetkisi verilecek, böylece tazminat talep edenlerin ayrı bir hukuk davası açması gerekmeyecek.
Üçüncü madde, kuzeydeki mevcut iki kademeli sistemin yerine “üç kademeli bir yargı sistemi” oluşturulmasını öngörüyor. Şu anda bölge mahkemesi kararlarına karşı yapılan itirazlar doğrudan yüksek mahkemeye gidiyor. Plan kapsamında, yüksek mahkemeden ayrı olarak çalışacak ara istinaf mahkemeleri oluşturulması ve bu kararlara itiraz edenlerin belirli koşullar altında konuyu yüksek mahkemeye taşıyabilmesi hedefleniyor. Plan, yüksek mahkemenin yalnızca “ilke ve emsal niteliğindeki davalarla” ilgileneceğini ve bu durumun, Avrupa Birliği tavsiyeleri doğrultusunda 2021 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti'nin yargı sisteminde yapılan reformları yansıttığını belirtiyor.
Dördüncü madde ise yeni istinaf mahkemeleri ve bölge idare mahkemelerinin rollerinin 'KKTC' anayasasında düzenleneceğini ve bunun “yargı hiyerarşisini netleştireceğini” ifade ediyor.
Plan, reformların yasalaşması halinde tam olarak yürürlüğe girmesi için bir ila iki yıl arasında bir geçiş süresi öngörüyor.
Kuzey Kıbrıs'ta bugüne kadar beş referandum yapıldı. İlki, 1975 yılında, Türkiye'nin adaya müdahalesinin ardından adanın kuzeyinde bir yıl önce kurulan geçici 'Kıbrıs Türk Federe Devleti' anayasasını onaylamak için yapıldı ve yüzde 99'un üzerinde destekle kabul edildi. On yıl sonra, 1985'te 'KKTC' anayasası benzer bir referandumda yüzde 70 oyla onaylandı.
Bir sonraki referandum neredeyse otuz yıl sonra, 2004 yılında yapıldı. Kıbrıslı Türkler, adayı yeniden birleştirme planı olan Annan Planı'nı yaklaşık üçte iki çoğunlukla kabul etti. Ancak Kıbrıslı Rumların dörtte üçünden fazlası plana karşı oy kullandı ve bu nedenle plan hiçbir zaman uygulanamadı; ada bölünmüş halde kaldı.
O tarihten bu yana iki referandum daha yapıldı. Kıbrıslı Türk seçmenler, 'KKTC' anayasasında yapılması planlanan değişiklikleri iki kez reddetti. İlki 2014 yılında, dönemin Kıbrıslı Türk lideri Derviş Eroğlu'nun 'milletvekilleri' için zorunlu mal bildirimi, 'milletvekili' dokunulmazlığına sınırlamalar ve kuzeydeki mahkemelerin işleyişine ilişkin yeni düzenlemeler de dahil olmak üzere 21 kapsamlı değişiklik önermesiyle yapıldı. Seçmenlerin yaklaşık üçte ikisi planı reddetti.
Altı yıl sonra, 2020'de Kıbrıslı Türk seçmenler, kuzeydeki yüksek mahkemenin 16 yargıca çıkarılması planını onaylamaya davet edildi. Bu referandum, 2020 Kıbrıslı Türk liderlik seçiminin ilk turuyla aynı gün yapıldı ve sadece 283 oyla reddedildi.
