Kamu projelerinde yaşanan gecikmeler uzun süredir devam eden bir sorun. Bu gecikmelerin etkisi yalnızca inşaat sektörüyle sınırlı kalmıyor. Geciken her proje maliyetin artması, ekonomik büyümenin yavaşlaması ve iş gücü piyasasına yansıyan sonuçlar anlamına geliyor. Hepsinden önemlisi, toplum için kritik altyapıların geç teslim edilmesi demek.
Bu nedenle kamu ihaleleri üzerine tartışma büyük önem taşıyor. Ancak asıl mesele, bir proje sorun yaşadığında her seferinde kimin sorumlu olduğunu aramak değil. Projenin tasarlandığı andan tamamlanıp teslim edilene kadar tüm süreci birlikte incelemek gerekiyor. Gecikmelere yol açan eksiklikler ve kalıcı aksaklıklar da bu şekilde düzeltilmeli.
Bu doğrultuda OSEOK, birkaç aydır Genel Muhasebe Dairesi ile çerçevenin modernleştirilmesi konusunda sürekli görüşme yürütüyor. Görüşmeler hâlâ devam ediyor. Federasyon, yapıcı diyaloğun sürmesini ve kamu projelerinin uygulanma biçimini iyileştirecek esaslı değişikliklere ulaşılmasını bekliyor.
Ancak girişimin gerçek başarısı pratikte görülecek. Değişikliklerin, bir kamu ihalesinin her aşamasında bugün karşılaşılan aksaklıkları giderip gideremeyeceği belirleyici olacak.
Sorun şantiyeden önce başlıyor
Kamu projesi gecikince tartışma çoğunlukla inşaat aşamasına ve yükleniciye odaklanıyor. Oysa uygulama sırasında ortaya çıkan sorunların birçoğunun kökü çok daha erken, projenin etüt ve tasarım aşamasında, ihalenin ilan edilmesine kadar uzanan süreçte yatıyor.
Kıbrıs'ta teknik yeterlilik, deneyim ve personel düzeyi farklılık gösteren çok sayıda ihale makamı bulunuyor. Bakanlıklar ve büyük devlet daireleri düzenli teknik birimlere sahip. Daha küçük ihale makamları ise karmaşık inşaat projelerini yönetmek için gereken uzmanlığa her zaman sahip değil.
Buna karşılık kamu ihalesini yönetmek, ön tasarımdan maliyetlendirmeye, dosyaların hazırlanmasından ilana ve sonrasında uygulamanın izlenmesine kadar her aşamada uzmanlık gerektiriyor.
Bu nedenle OSEOK, Genel Muhasebe Dairesi'ne bağlı Kamu İhaleleri Müdürlüğü'nün bünyesinde, mühendislerin de yer aldığı uzman bir teknik yapının kurulmasını öneriyor. Bu yapı, yeterli teknik personele sahip olmayan ihale makamlarına gerekli desteği sağlayabilecek. Böylece her küçük makam karmaşık süreçleri tek başına yürütmek yerine, toplanmış bilgi birikimi ve uzmanlıktan yararlanabilecek.
İhale ilan edilmeden önce doğru ve bütüncül planlama da aynı derecede kritik. Proje, konusu net biçimde tanımlandığında ve bütçesi hem gerçek ihtiyaçlara hem de mevcut mali olanaklara uygun olduğunda ilerlemeli.
Ancak uygulamada, proje önceden belirlenmiş bir bütçeye sığsın diye bazı unsurların çıkarıldığı, bunların daha sonra ek işler olarak geri geldiği durumlarla karşılaşılıyor. Yüklenicinin teklifini verdiği iş kapsamı sonradan değişirse maliyetlendirme, takvim ve projenin genel yönetimi kaçınılmaz olarak etkileniyor. Bu da anlaşmazlık ve gecikmeler için uygun zemin hazırlıyor.
Önemli bir başka etken, bir kamu projesinin hazırlık aşamasının olgunlaşması için gereken süre. Bu süre iki, hatta üç yılı aşabiliyor. Bu dönemde piyasa koşulları ile malzeme, enerji ve iş gücü maliyetleri önemli ölçüde değişebiliyor. Bu nedenle ilk planlama sırasında hazırlanan bir bütçenin, ilan anındaki gerçek maliyete uygun olduğu varsayılamaz.
Dolayısıyla kamu projelerinin doğru temeller üzerine başlaması için sağlam planlama, uygun teknik destek ve güncel bütçeler gerekiyor. Çünkü ihaleden önce ne kadar çok eksiklik giderilirse, inşaat sırasında anlaşmazlık ve gecikmeye dönüşme ihtimali o kadar azalır.
Her aşamada profesyonel yönetim
Sözleşmenin imzalanması sorunların çözüldüğü anlamına gelmiyor. Sözleşmenin inşaat süresince nasıl yönetildiği de aynı derecede önemli.
Kamu sözleşmesini izlemekle görevli kişilerin, ortaya çıkan konulara zamanında yanıt verebilmeleri için uygun eğitim ve deneyime sahip olmaları gerekiyor.
Talimat ve açıklamalardaki ya da karar almadaki gecikmeler projenin seyrini zincirleme biçimde etkileyebiliyor. Ekiplerin, taşeronların, tedarikçilerin ve makinelerin her gün koordine edilmesi gereken bir şantiyede, geciken tek bir karar bile tüm takvimi etkileyebiliyor.
Ödemeler için de aynı şey geçerli. Ödemelerin zamanında yapılması, işlerin sürmesi için gerekli nakit akışını sağlıyor. Tersine, ödemelerdeki gecikmeler projenin ilerlemesini yavaşlatabilir ve maliyetini artırabilir. Likiditenin güvence altına alınması, bu nedenle kamu projelerinin sorunsuz ve zamanında tamamlanmasının temel koşulu.
Daha etkili bir yönetim için, kamu ihalelerine dahil edilmiş ve mühendislerin işçilik konularının denetimine ilişkin yükümlülükler de yeniden gözden geçirilmeli. Bu konular yasal çerçeve tarafından düzenleniyor ve Çalışma ve İş İlişkileri Dairesi tarafından denetleniyor. Bu yüzden mühendislerin zaman ve uzmanlığı en çok ihtiyaç duyulan yerlerde kullanılmalı: projenin teknik ve sözleşmesel izlenmesinde, kalitede, maliyette ve takvime uyumda.
Anlaşmazlıkların çözüm mekanizmaları
Kamu sözleşmesi yönetiminde anlaşmazlıkların etkili biçimde çözülmesi kritik konulardan biri. Yetersiz planlama, hatalı maliyetlendirme, uygulama sırasındaki değişiklikler ya da karar alma gecikmeleri, sözleşme tarafları arasında anlaşmazlık yaratabiliyor. Bunun da projenin seyri üzerinde doğrudan etkisi oluyor.
Geçmişte anlaşmazlıkların yıllar süren davalara dönüştüğünü ya da sözleşmelerin feshine yol açtığını gördük. Ancak iyi tasarlanmış ve düzenlenmiş bir projede bile anlaşmazlık çıkabilir. Bu nedenle mesele, bunların tamamen ortadan kalkacağını varsaymak değil; baştan itibaren sorunların zamanında ele alınıp çözülebileceği açık ve etkili bir yol bulunması.
OSEOK, taraflarca baştan kararlaştırılan alternatif anlaşmazlık çözüm mekanizmalarının kamu sözleşmelerine dahil edilmesini destekliyor. Amaç, ortaya çıkan sorunların kısa ve açıkça belirlenmiş sürelerde çözülmesi. Bu sorunların otomatik olarak uzun süren yargı süreçlerine dönüşmemesi ve projenin normal akışının kesintiye uğramaması isteniyor.
Bunun çarpıcı bir örneği, bir anlaşmazlığın kısa sürede incelenmesine olanak tanıyan kritik inceleme süreci. Böylece tek bir ihtilaf zamanında ele alınabiliyor ve takvimi, ödemeleri ve sonunda projenin tamamlanmasını sürüklemiyor.
Tespitten çözümlere
Kamu sözleşmelerinin reformu, projenin tasarımdan ve maliyetlendirmeden ihaleye, yönetime ve tamamlanmaya kadar uzanan tüm yolculuğunu kapsayan bütüncül bir yaklaşım gerektiriyor.
OSEOK'un Genel Muhasebe Dairesi ile yürüttüğü diyalogdaki ilerleme, bu yönde esaslı değişikliklerin önünü açma potansiyeli taşıyor. OSEOK, sürece yapıcı biçimde katılmaya devam edecek ve daha modern ve etkili bir çerçeve için somut öneriler sunacak.
Hedef, bir tarafı ya da diğerini kayıran bir sistem değil. Herkesin rolünü etkili biçimde yerine getirmesine imkân tanıyan açık, adil ve işlevsel bir çerçeve isteniyor. Çünkü kamu ihalelerindeki eksiklikler yalnızca ihale makamlarını ya da sektör profesyonellerini yüklemiyor. Bunların maliyeti sonunda ekonomiye ve topluma yansıyor.
Bir kamu ihalesinin başarısı da sonuçta ölçülüyor: toplum için tasarlandığı gerçekçi maliyet ve takvimle, kaliteli projelerin zamanında tamamlanıp teslim edilmesiyle.
