ABD Başkanı Donald Trump pazar günü, temsilcilerine İran ile yapılacak herhangi bir anlaşmada acele etmemeleri talimatını verdiğini açıkladı. Yönetimi, bir gün önce gündeme gelen yakın atılım umutlarını da düşürdü. Üç aylık savaş hâlâ sürüyor.
Trump, Truth Social platformunda yaptığı paylaşımda Hürmüz Boğazı'ndaki İran gemilerine yönelik ABD ablukasının, bir anlaşmaya varılıp onaylanana ve imzalanana kadar tam olarak yürürlükte kalacağını belirtti. Başkan, "Her iki taraf da zamanını iyi kullanmalı ve doğru olanı yapmalı" ifadesini kullandı.
İran hükümetinden anında bir yanıt gelmedi. Ancak İran Devrim Muhafızları ile bağlantılı Tasnim haber ajansı, ABD'nin Tahran'ın dondurulmuş fonlarının serbest bırakılması talebi başta olmak üzere olası anlaşmanın bazı bölümlerini hâlâ engellediğini bildirdi.
Trump bir gün önce, Washington ile Tahran'ın Hürmüz Boğazı'nı yeniden açacak bir barış anlaşması üzerinde mutabakat muhtırasını büyük ölçüde müzakere ettiğini söylemişti. Boğaz, çatışma öncesinde küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatının beşte birini taşıyordu.
İki taraf hâlâ pek çok zor konuda anlaşamıyor. İran'ın nükleer hedefleri, İsrail'in Lübnan'da İran destekli Hizbullah ile sürdürdüğü savaş, yaptırımların kaldırılması ve yabancı bankalarda dondurulmuş on milyarlarca dolarlık İran petrol gelirinin serbest bırakılması başlıca anlaşmazlık konuları.
ANLAŞMANIN AYRINTILARI ŞEKİLLENİYOR
Üst düzey bir Trump yönetimi yetkilisi gazetecilere yaptığı açıklamada, anlaşmanın pazar günü imzalanmayacağını ve İran sisteminin yeterince hızlı hareket etmediğini söyledi. Yetkili, müzakere edilen ana hatları da paylaştı.
İsmini açıklamak istemeyen yetkili, İran'ın ABD'nin deniz ablukasını kaldırması karşılığında Hürmüz Boğazı'nı açmayı ve yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoğunu imha etmeyi prensipte kabul ettiğini belirtti.
Yetkili, ABD'nin İran Dini Lideri Ayetullah Mojtaba Hamaney'in anlaşmanın genel çerçevesini onayladığını anladığını söyledi.
İran tarafından prensip anlaşması hakkında anında bir teyit ya da ayrıntılı açıklama gelmedi.
ABD'li yetkili, Washington'ın önce boğazı yeniden açmayı ve deniz ablukasını kaldırmayı öngördüğünü, nükleer önlemlerin ayrıntılarının ise daha uzun sürede müzakere edileceğini belirtti.
Yetkili, İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stoğunu imha etmeyi kabul etmediği iddialarına karşı çıktı. "Mesele nasıl yapılacağı sorusudur" dedi.
İkinci bir üst düzey yönetim yetkilisi ise pazar günü, önerilen çerçevenin müzakerecilere nihai anlaşma için 60 günlük süre tanıyacağını bildirdi.
İranlı kaynaklar Reuters'a, ileriki aşamalarda yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoğu konusundaki anlaşmazlığı çözecek uygulanabilir formüllerin bulunabileceğini söyledi. Bu formüller arasında malzemenin BM nükleer denetim kurumu gözetiminde seyreltilmesi de yer alıyor.
İran, ABD ve İsrail'in nükleer silah peşinde olduğu yönündeki suçlamalarını uzun süredir reddediyor. Tahran, sivil amaçlarla uranyum zenginleştirme hakkı bulunduğunu savunuyor. Ancak ulaşılan saflık oranı enerji üretimi için gereken seviyeyi çok aşıyor.
ANLAŞMA ABD'DEKİ ELEŞTİRMENLERİ HAREKETE GEÇİRDİ
Savaşın ABD enerji fiyatlarına etkisi nedeniyle onay oranları düşen Trump, Kongre'nin savaş yetkilerini kısıtlama girişimleriyle de karşı karşıya kalmıştı. Başkan, ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta başlattığı çatışmayı bitirecek anlaşma ihtimalini defalarca öne çıkardı. Nisan ayı başından beri kırılgan bir ateşkes uygulanıyor.
Petrol fiyatları haftaya iki haftalık dip seviyelerden başladı. Brent petrolün varili yüzde 4'ten fazla düşerek 98,83 dolara geriledi. Bu, mayıs başından bu yana gün içi işlemlerde fiyatın ilk kez 100 doların altına inmesiydi. ABD West Texas Intermediate (WTI) ise varili 92,03 dolarda işlem gördü ve yine yüzde 4'ten fazla düştü.
Hafta sonu olası anlaşmanın ayrıntıları ortaya çıkınca eski Dışişleri Bakanı Mike Pompeo ve Demokrat milletvekilleri başta olmak üzere eleştirmenler, anlaşmanın eski Başkan Barack Obama'nın imzaladığı 2015 İran nükleer anlaşmasından çok da farklı olmadığını ileri sürdü. Trump, ilk döneminde bu anlaşmadan çekilmişti.
Senato Dış İlişkiler Komitesi'nin Demokrat üyesi Chris Van Hollen, anlaşmanın açıklanan çerçevesinin İran ile "savaş öncesi statükodan başka bir şey ifade etmeyeceğini" söyledi.
Van Hollen, "Fox News Sunday" programında "Bence bu büyük bir hataydı. Bir çukur kazıyorsanız, kazmayı bırakmanız gerekir; sanırım sonunda yaptığımız şey de bu" ifadelerini kullandı.
İran'la uzlaşma çabaları nedeniyle şahin tutumlu muhafazakârlardan da eleştiri alan Trump, bu eleştirilere sert yanıt verdi.
Trump, Truth Social paylaşımında "Eğer İran ile bir anlaşma yaparsam, iyi ve doğru bir anlaşma olacaktır. Bu yüzden bilmedikleri bir konuda eleştiri yapan kaybedenleri dinlemeyin" dedi.
Bir başka olası engel olarak, Hamaney'in askeri danışmanı Tahran'ın Hürmüz Boğazı'nı yönetme konusunda yasal hakkı bulunduğunu açıkladı. Ancak bu ifadenin hangi gemilerin geçeceğine karar verme yetkisinin sürmesi anlamına gelip gelmediği netleşmedi.
İran Devrim Muhafızları, son 24 saatte 33 geminin Tahran'ın izniyle boğazdan geçtiğini bildirdi. Bu sayı, savaş öncesi tipik bir günde geçen 140 geminin oldukça altında kaldı.
Mevcut kırılgan ateşkesi güçlendirecek herhangi bir anlaşma piyasalara rahatlama getirecek, ancak yakıt, gübre ve gıda maliyetlerini artıran küresel enerji krizini hemen sona erdirmeyecek.
Savaş şimdi sona erse bile boğazdan tam akışın 2027'nin ilk veya ikinci çeyreğinden önce geri dönmeyeceği belirtildi. Abu Dabi Ulusal Petrol Şirketi'nin başkanı bu açıklamayı geçen hafta yaptı.
ABD-İsrail'in İran'a yönelik bombardımanı, nisan başında durdurulmadan önce İran'da binlerce kişinin ölümüne yol açtı.
İsrail ayrıca Hizbullah'ı hedef alarak işgal ettiği Lübnan'da binlerce kişiyi daha öldürdü ve yüz binlerce kişiyi evlerinden etti. İran'ın İsrail ve komşu Körfez ülkelerine yönelik saldırılarında ise onlarca kişi hayatını kaybetti.
