İran savaşı, günlük üretim kayıpları açısından şimdiye kadarki en büyük petrol arz şokunu yarattı. Ancak Reuters'ın Uluslararası Enerji Ajansı, OPEC ve ABD Enerji Bakanlığı verilerine dayandırdığı hesaplamalara göre, kümülatif arz kaybı bakımından en büyük petrol krizi hâlâ 1979 İran Devrimi.
ABD-İsrail'in İran'a yönelik savaşından kaynaklanan kesintinin boyutu, 1973 Arap petrol ambargosu, İran Devrimi ve 1991 Körfez Savaşı ile karşılaştırmaları yeniden canlandırırken, küresel enerji piyasalarının nasıl evrildiğini de gözler önüne seriyor.
FARKLI BİR ENERJİ ŞOKU
Önceki krizlerden farklı olarak İran savaşı, ham petrol, doğal gaz, rafine yakıtlar ve gübre arzını aynı anda kesintiye uğrattı. Bu durum, on yıllardır artan enerji talebi, küreselleşen ticaret ve Orta Doğu'nun işlenmiş yakıt tedarikçisi olarak artan rolüyle yaratılan kırılganlıkları ortaya çıkardı.
1970'lerin petrol şokları kalıcı ekonomik izler bıraktı ve büyük ithalatçı ülkelerde enerji politikasını yeniden şekillendirdi. Bu krizlere yanıt olarak, sanayileşmiş ülkelere enerji güvenliği konusunda danışmanlık yapmak ve acil durum stoklarını koordine etmek üzere IEA (Uluslararası Enerji Ajansı) kuruldu.
Ajans, mevcut krize, piyasaları istikrara kavuşturmak ve kaybedilen Orta Doğu arzını telafi etmek amacıyla stratejik rezervlerden rekor düzeyde 400 milyon varil petrol serbest bırakarak yanıt verdi.
MEVCUT KESİNTİ BOYUT OLARAK NASIL KARŞILAŞTIRILIYOR?
IEA, zirve arz kayıplarının günlük 14 milyon varili aştığını, bunun bu yıl beklenen 103.3 milyon varillik günlük küresel petrol talebinin yaklaşık %13.6'sına denk geldiğini bildirdi.
Bu, IEA verilerine göre, 1973-74 Arap petrol ambargosu sırasında günlük 4.5 milyon varil, İran Devrimi sırasında günlük 5.6 milyon varil ve 1991 Körfez Savaşı sırasında günlük 4.3 milyon varil olan zirve kayıplarını gölgede bırakıyor.
Çatışma ayrıca Katar'daki küresel sıvılaştırılmış doğal gaz üretiminin yaklaşık beşte birini durdurdu. 1970'lerin petrol şokları sırasında LNG ticareti ihmal edilebilir düzeydeydi; Katar 1996 yılına kadar ihracata başlamadı.
Kesinti, ham petrol ve gazın ötesine geçerek yakıt piyasalarına da sıçradı; Körfez'deki rafineri arızaları dizel ve jet yakıtı sıkıntılarına yol açtı. Son yıllarda Körfez genelinde inşa edilen büyük rafineriler, Afrika, Avrupa ve Asya pazarlarına büyük tedarikçiler haline geldi.
Argus Media, çatışmanın Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri'nden yaklaşık 24 milyon metrik ton LNG arzını kaldırdığını tahmin ediyor. IEA'nın 2025 yılında küresel LNG ticaretinin 428 milyon ton olduğunu gösteren verilerine göre, bu yıllık küresel LNG arzının yaklaşık %5.6'sına denk geliyor.
SÜRE VE KAYIPLAR GEÇMİŞ ŞOKLARLA NASIL KARŞILAŞTIRILIYOR?
13 Mayıs'ta yayınlanan bir IEA raporuna göre, Körfez üreticilerinden kaynaklanan kümülatif arz kayıpları 1 milyar varili aşmıştı. Reuters hesaplamalarına göre, 14 Mayıs ile savaşı durduran 17 Haziran ABD-İran geçici anlaşması arasındaki 35 günde kaybedilen günlük 14 milyon varil eklendiğinde, çatışmanın piyasadan yaklaşık 1.5 milyar varil kaldırdığı anlaşılıyor.
Anlaşmaya rağmen, kesintilerin aylarca, gaz söz konusu olduğunda ise potansiyel olarak yıllarca sürmesi bekleniyor.
İran Devrimi, mevcut krizden daha küçük günlük kayıplar üretti ancak daha büyük bir kümülatif etki yarattı.
ABD Enerji Bakanlığı, İran'ın ham petrol üretiminin 1978 ile 1981 arasında ortalama günlük 3.9 milyon varil düştüğünü tahmin ediyor. Reuters hesaplamalarına göre, bu üç yıl boyunca yaklaşık 4.3 milyar varillik bir kayıp anlamına geliyor, ancak kaybedilen arzın bir kısmı Körfez'in başka yerlerinde artan üretimle telafi edildi.
Petrol gazetecisi ve yazar Ian Seymour, 1980'de yayınlanan kitabında, İran'ın 1979'da günlük ortalama 3.1 milyon varil ürettiğini, oysa devrimden önce bu rakamın yaklaşık 6 milyon varil olduğunu tahmin etti; bu da sadece o yıl 1 milyar varilin üzerinde kayıp anlamına geliyor.
OPEC verilerine göre, üretim 1980'de günlük ortalama 1.47 milyon varile kadar düştü. Reuters hesaplamalarına göre, 1978 üretim seviyeleriyle karşılaştırıldığında, 1979 ve 1980'deki kümülatif kayıplar 2.7 milyar varili aştı; bu, mevcut krizde şimdiye kadar kaydedilen kayıplardan hâlâ daha fazla.
1973-74 Arap petrol ambargosu sırasında üreticiler, üç ay içinde kesintileri kademeli olarak günlük 4.5 milyon varile çıkardı. Reuters hesaplamaları, ambargonun piyasadan yaklaşık 530-650 milyon varil kaldırdığını, bunun mevcut kesintiden önemli ölçüde daha az olduğunu gösteriyor.
IEA üyesi Avustralya'dan bir hükümet belgesine göre, 1991 Körfez Savaşı petrol üretimini yaklaşık dört ay boyunca kesintiye uğrattı. Reuters hesaplamalarına göre, kayıpların günlük ortalama 4.3 milyon varil olduğu varsayıldığında, kümülatif kayıplar yaklaşık 516 milyon varil olarak gerçekleşti; bu da mevcut krizden daha az.
(Reuters)
