ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'a yönelik daha agresif saldırılar sözü vermesinin ardından Orta Doğu savaşının kısa sürede sona ereceğine dair umutlar perşembe günü büyük ölçüde söndü. Yatırımcılar, merakla beklenen konuşmadan çıkış yolu sinyali alacaklarını umuyordu; ancak hayal kırıklığına uğradı.
Trump'ın askeri operasyonların önümüzdeki iki-üç hafta içinde yoğunlaştırılacağını söylemesinin ardından borsalar geriledi, petrol fiyatları fırladı. Başkan, küresel enerji arzında kaosa yol açan ve dünya ekonomisini sarsma tehdidi taşıyan bu çatışmayı sona erdirmek için somut bir takvim sunmadı.
Trump, çarşamba akşamı yaptığı prime-time konuşmada şunları söyledi: "ABD'nin askeri hedeflerini kısa sürede, çok kısa sürede tamamlama yolunda olduğumuzu bu gece söyleyebilirim."
"Önümüzdeki iki-üç hafta içinde onlara son derece sert vuracağız. Onları ait oldukları taş devrine geri göndereceğiz."
Trump ayrıca İran liderlerinin müzakerelerde ABD'nin koşullarını kabul etmemesi halinde savaşın tırmanabileceğini ve İran'ın enerji ile petrol altyapısına yönelik saldırıların gündeme gelebileceğini ima etti.
Brent ham petrol fiyatları yaklaşık yüzde 5 artarak varil başına 106,16 dolara yükseldi. Trump'ın konuşması, kritik Hürmüz Boğazı enerji koridorunun yeniden açılmasına ilişkin herhangi bir güvence vermedi. Fiyatlar, bir önceki seansta düşüşle kapanmasının ardından perşembe günü erken saatlerde gerilemişti.
Borsalar da sert darbe aldı. ABD endeks vadeli işlemleri yüzde 1, Avrupa vadeli işlemleri yüzde 1,5'in üzerinde düştü. Asya borsalarının neredeyse tamamı kırmızıda seyretti: Japonya'nın Nikkei endeksi yüzde 1,8, MSCI'ın Asya-Pasifik endeksi ise yüzde 1,5'ten fazla geriledi.
Vaneck Avustralya Yatırım Başkanı Russel Chesler, "Trump piyasalara güven vermeye çalıştıysa bunu başaramadı. Tüm yatırımcıların kafasındaki en önemli soru 'Bu ne zaman bitecek?' ve bu belirsizlik volatiliteyi yaratıyor" dedi.
Trump'ın konuşmasının hemen ardından İsrail ordusu, İran'dan İsrail topraklarına doğru fırlatılan füzeler tespit ettiğini açıkladı.
28 Şubat'ta ABD ve İsrail'in İran'a saldırmasıyla başlayan süreçte Orta Doğu genelinde binlerce kişi hayatını kaybetti. İran, misilleme olarak İsrail'e, ABD üslerine ve Körfez devletlerine saldırırken Lübnan'da yeni bir cephe açtı.
İran ayrıca küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz trafiğinin yaklaşık beşte birini taşıyan Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapattı. Bu durum enerji maliyetlerini yukarı itti ve kritik ara seçimler öncesinde Trump'ın düşen onay oranlarını olumsuz etkiledi.
Ancak Trump konuşmasında ABD'nin boğaza ihtiyacı olmadığını söyledi ve bölgedeki petrole bağımlı müttefikleri boğazın yeniden açılması için çalışmaya çağırdı.
Trump şunları söyledi: "Birçok Amerikalı, yurt içindeki yakın dönemdeki benzin fiyatı artışlarından endişe duydu. Bu kısa vadeli artış, tamamen İran rejiminin çatışmayla hiçbir ilgisi olmayan komşu ülkelerin ticari petrol tankerlerine çılgınca terör saldırıları düzenlemesinden kaynaklandı."
Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası ve Uluslararası Enerji Ajansı çarşamba günü savaşın "önemli, küresel ve son derece asimetrik" etkiler yarattığını açıkladı. Bu kuruluşlar, en çok etkilenen ülkelere olası mali destek dahil olmak üzere müdahalelerini koordine edeceklerini bildirdi.
Trump, çarşamba günü Reuters'a verdiği röportajda ABD-İsrail saldırılarının İran'ın nükleer silah edinmesini engellediğini söyledi ve tehdidin yeniden ortaya çıkması halinde ABD kuvvetlerinin "nokta atışlarıyla" geri dönebileceğini ekledi.
Trump, televizyon konuşmasında kanıt sunmadan şunları söyledi: "Nükleer silaha çok yakınlardı. Savaş alanında hızlı, kararlı ve ezici zaferler kazandık. Rejimin Amerika'yı tehdit etme ve sınırları dışında güç yansıtma kapasitesini sistematik olarak ortadan kaldırıyoruz."
Trump'ın açıklamalarından önce İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Amerikan halkına hitaben yazdığı mektupta ülkesinin sıradan Amerikalılara karşı herhangi bir düşmanlık beslemediğini ifade etti.
Trump, önceki liderlerden daha ılımlı gördüğü İranlı liderlerle görüşmelerin sürdüğünü belirtti. Çarşamba günü sosyal medyadan İran'ın ateşkes talep ettiğini ancak Hürmüz Boğazı ablukası sona erene kadar bunu değerlendirmeyeceğini açıkladı. İran ise böyle bir talepte bulunmadığını yalanladı.
Üst düzey bir İran kaynağı Reuters'a çarşamba günü Tahran'ın saldırılarını durdurmak için garantili bir ateşkes talep ettiğini ve aracılar kanalıyla geçici ateşkes görüşmesi yapılmadığını söyledi.
Çatışmada arabuluculuk yapan Pakistan'dan iki güvenlik kaynağı, İslamabad'ın geçici ateşkes önerdiğini ancak her iki taraftan da yanıt alamadığını belirtti.
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, İran çatışmasıyla ilgili olarak salı günü Pakistan'dan aracılarla iletişim kurdu. Konuya hakim bir kaynağa göre Vance, belirli taleplerin karşılanması halinde Trump'ın ateşkese açık olduğunu net bir şekilde iletti.
Trump salı günü anlaşma olmadan savaşı yakında bitirebileceğini ima etmiş, aynı zamanda NATO'dan çekilme tehdidini artırmıştı. Reuters'a, İran konusundaki desteğin yetersizliğinden duyduğu rahatsızlığı NATO'ya ifade etmeyi planladığını söyledi.
Trump konuşmasında NATO'yu doğrudan anmadı ancak petrole ihtiyaç duyan ülkeleri ABD'den satın almaya ya da "gecikmeli cesaretlerini toplamaya" çağırdı.
Trump şöyle dedi: "Gidin boğazı alın. İran fiilen yerle bir edildi. Zor kısmı bitti, geri kalanı kolay olmalı."
Avrupa devletleri sakin görünmeye çalışırken Fransa Savunma Bakan Yardımcısı Alice Rufo, NATO'nun Hürmüz Boğazı'nda operasyon düzenlemesinin uluslararası hukuku ihlal edeceğini söyledi.
