Panama Kanalı'ndaki iki limanın kontrolü için başlatılan hukuki mücadele ve ABD yaptırımları altındaki Çin bağlantılı bir tankerin Hürmüz Boğazı'ndan engelsiz geçişi, denizcilik sektörünü jeopolitik çatışmanın merkezine taşıdı. Bu gelişmeler, stratejik ticaret yollarının salt ticari faaliyet alanları olmaktan çıkıp devletler arası rekabet sahalarına dönüştüğünü açıkça ortaya koyuyor.
Panama'da, Hong Kong merkezli CK Hutchison'ın bir birimi olan Panama Ports Company (PPC), Balboa ve Cristobal limanlarının işletme haklarının devri nedeniyle Londra'da Maersk'e karşı tahkim davası başlattı. Bu iki terminal, dünyanın en önemli deniz geçiş noktalarından birinin iki yakasında yer alıyor.
PPC, devlet müdahalesiyle devre dışı bırakıldığını ve liman kontrolünün rekabetçi bir süreç işletilmeden Maersk bağlantılı bir operatöre devredildiğini öne sürüyor. Maersk ise sorumluluğu reddetti ve pozisyonunu savunacağını açıkladı.
Anlaşmazlık, sıradan bir imtiyaz çatışmasının çok ötesine geçiyor. Panama Yüksek Mahkemesi bu yılın başlarında PPC'nin uzun süredir devam eden sözleşmelerini iptal etti. Mahkeme, anlaşmaların münhasır ayrıcalıklar ve vergi muafiyetleri tanıyarak anayasayı ihlal ettiğine hükmetti.
Bu adım, ABD'nin Panama'yı kanal çevresindeki stratejik altyapıda Çin etkisini kısıtlamaya yönelik artan baskısının ortasında geldi. Dünya deniz ticaretinin yaklaşık yüzde 5'i bu kanaldan geçiyor.
Panama daha sonra terminaller için Maersk'in bir parçası olan APM Terminals ile Terminal Investment Ltd'nin Panama birimine 18 aylık geçici işletme hakları verdi. Bu gelişme CK Hutchison ile gerilimi artırdı ve şirket, Panama devletine karşı açtığı tahkim davasının kapsamını 2 milyar doların üzerine çıkardı.
Dava, CK Hutchison'ın daha geniş liman iş planlarını da olumsuz etkiledi. Pekin sert bir tepki göstererek Panama'nın eylemlerini eleştirdi. Reuters'a göre Çin, bu süreçten sonra Panama bayraklı gemilere yönelik denetimlerini Çin limanlarında artırdı.
Aynı dönemde Körfez'de ayrı bir gerilim noktası ortaya çıktı. ABD yaptırımları altındaki Çin bağlantılı tanker Rich Starry, İran limanlarına yönelik trafiği hedef alan yeni ABD deniz ablukasına rağmen Hürmüz Boğazı'ndan geçti.
Reuters'ın haberine göre Shanghai Xuanrun Shipping Co Ltd'ye ait olan ve daha önce İran bağlantılı faaliyetler nedeniyle yaptırım listesine alınan gemi, ablukanın yürürlüğe girmesinden sonra Körfez'den çıkan ilk yaptırımlı tanker oldu.
Bu geçiş önemli bir anlam taşıyordu çünkü yeni ABD önlemlerinin, doğrudan İran limanlarına gidip gelmeyen yaptırımlı veya yüksek riskli gemilere hâlâ hareket alanı bırakabileceğine işaret ediyordu.
Reuters'a göre Rich Starry, İran'dan yüklenen petrol değil Birleşik Arap Emirlikleri'ndeki Hamriyah'tan alınan metanol taşıyordu. Bu durum, Washington Hürmüz çevresindeki kısıtlamaları sıkılaştırırken geminin neden engelsiz geçebildiğini açıklıyor.
Her iki vaka birlikte değerlendirildiğinde, denizcilik şirketlerinin ticari operasyonlar ile stratejik güç politikaları arasında sıkıştığı açıkça görülüyor.
Panama'da mücadele, küresel ticaretin en hassas geçiş noktalarından birindeki terminal altyapısının kontrolü üzerine. Hürmüz'de ise yaptırımların, askeri baskının ve değişen uygulama kurallarının, dünya petrol ve gaz ticaretinin yaklaşık beşte birini taşıyan bir güzergâhtaki tanker trafiğini yeniden şekillendirip şekillendiremeyeceği sorusu gündemde.
Dolayısıyla riskler sadece hukuki veya mali değil. Panama tahkim davası, yatırım koruması, imtiyaz istikrarı ve devlet müdahalesinin liman varlıklarındaki sınırlarının bir sınavı olarak yakından izlenecek.
Öte yandan Rich Starry'nin geçişi, çatışma koşullarında yaptırım uygulamasının kırılganlığını ve yaptırımlı denizcilik ağlarının dünyanın en önemli deniz yollarındaki kontrol boşluklarını araştırma kapasitesini ortaya koyuyor.
